|
ÖZET: 2021 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Bakanlık bütçesinden yapılan sosyal yardım ödemeleriyle ilgili işlemlerde kontrol eksiklikleri tespit etmiştir. Ödeme süreçlerinin 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na uygun olmadığı ve ödeme listelerine müdahale riski taşıdığı belirlenmiştir. Kanun’un ilgili maddeleri, harcama ve muhasebe yetkililerinin görevlerinin ayrılması gerektiğini vurgulamakta, muhasebe hizmetlerinin saydam ve erişilebilir bir şekilde yürütülmesini talep etmektedir. Ancak uygulamada, engelli evde bakım yardımı ve diğer sosyal destek ödemeleri için düzenlenen listelerin, Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi (BKMYBS) üzerinden yüklenememesi nedeniyle basılı olarak muhasebe birimlerine gönderildiği görülmektedir.
Bu durum, harcama birimlerinin aynı zamanda hak sahiplerine ödemeleri gerçekleştirmesine neden olmakta ve kontrol zafiyetine yol açmaktadır. Kanun hükümlerine göre, hak sahiplerinin kimlik bilgilerinin kontrol edilmesi ve ödemelerin bu bilgiler doğrultusunda yapılması muhasebe yetkililerinin sorumluluğundadır. Ödeme listelerinin harcama birimleri tarafından düzenlenmesi, yanlışlık ve müdahale riskini artırmaktadır. Bakanlık, sosyal yardım ödemelerinin merkezi olarak yapılmasına yönelik çalışmaların sürdüğünü ve bu süreçte kimlik doğrulama ile ödeme teyitlerinin sistem üzerinden gerçekleştirileceğini bildirmiştir. Bu risklerin ortadan kaldırılması ve uygulamanın yasal çerçeveye uygun hale getirilmesi için, Bakanlık tarafından belirtilen geliştirme çalışmalarının tamamlanması ve ödeme listelerinin yetkili muhasebe birimleri tarafından kontrol edilebilmesine olanak tanıyacak şekilde tasarlanması gerekmektedir. |
BULGU: Bakanlık Bütçesinden Yapılan Sosyal Yardım Ödemelerinin Hak Sahiplerine Ödenmesine İlişkin İşlemlerde Kontrol Eksikliklerinin Bulunması
2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
Sosyal yardımlara ilişkin ödeme sürecinin, 5018 sayılı Kanun hükümlerine uygun bulunmadığı ve ödeme listelerine müdahale riski barındırdığı görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Mali hizmetler birimi” başlıklı 60’ıncı maddesinin dördüncü fıkrasında; “Harcama yetkilisi ile muhasebe yetkilisi görevi aynı kişide birleşemez. Malî hizmetler biriminde ön malî kontrol görevini yürütenler malî işlem sürecinde görev alamazlar.” şeklindeki hükmü ile aynı Kanun’un “Muhasebe hizmeti ve muhasebe yetkilisinin yetki ve sorumlulukları” başlıklı 61’inci maddesinde,“Muhasebe hizmeti; gelirlerin ve alacakların tahsili, giderlerin hak sahiplerine ödenmesi, para ve parayla ifade edilebilen değerler ile emanetlerin alınması, saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi ve diğer tüm malî işlemlerin kayıtlarının yapılması ve raporlanması işlemleridir. Muhasebe yetkilisi, bu hizmetlerin yapılmasından ve muhasebe kayıtlarının usulüne uygun, saydam ve erişilebilir şekilde tutulmasından sorumludur. Genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin muhasebe hizmetleri Hazine ve Maliye Bakanlığınca yürütülür. Muhasebe yetkilileri gerekli bilgi ve raporları düzenli olarak kamu idarelerine verirler.
Muhasebe yetkilileri ödeme aşamasında, ödeme emri belgesi ve eki belgeler üzerinde;
a) Yetkililerin imzasını,
Ödemeye ilişkin ilgili mevzuatında sayılan belgelerin tamam olmasını,
Maddi hata bulunup bulunmadığını,
Hak sahibinin kimliğine ilişkin bilgileri,
Kontrol etmekle yükümlüdür.” hükümleri yer almaktadır.
Uygulamada ise, Bakanlık bütçesinden ödenmek üzere genel müdürlük ve il müdürlüğü tarafından tahakkuk ettirilen engelli evde bakıma destek yardımı, koruyucu aile ve sosyal ve ekonomik destek ödemelerine ilişkin ödeme listeleri, ödeme emri düzenleme aşamalarında gerçekleştirme görevlilerince Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi (BKMYBS) içinde yer alan Yeni Harcama Yönetim Sistemi – Mali Yönetim Sistemine (MYS) yüklenemediğinden, söz konusu listeler basılı olarak ödeme emirlerine eklenerek ilgili muhasebe birimlerine gönderilmektedir.
Ödeme emirlerinin onaylanması ve ödeme aşamasına geçilmesi ile birlikte, ilgili muhasebe birimi, ödenecek toplam meblağı, harcama birimine ait banka hesaplarına aktarmakta, harcama birimlerince elektronik ortamda düzenlenen listeler ilgili banka şubesine gönderilerek hak sahibi vatandaşlara ait banka hesaplarına (harcama biriminin kendi hesaplarından) aktarma yapılarak süreç tamamlanmaktadır. Diğer bir deyişle süreç sonunda gideri gerçekleştiren harcama birimi aynı zamanda hak sahiplerine ödemeyi de gerçekleştirmektedir. Bu nedenle uygulamanın anılan mevzuat hükümleri ile uyuşmadığı ve kontrol zafiyetine neden olduğu anlaşılmaktadır.
Anılan Kanun hükümlerinde açıkça düzenlendiği üzere, önce hak sahibinin kimliğine ilişkin bilgilerin kontrol edilmesi, sonra da giderlerin kimliği doğrulanmış hak sahiplerine ödenmesi, muhasebe yetkililerince yapılması gereken devredilemeyecek bir görevdir. Kanun’un 60’ıncı maddesi hükmü de, muhasebe yetkilisine verilmiş görevlerin harcama yetkilisince yerine getirilemeyeceğini düzenlemektedir.
Buna göre; uygulamanın, listelerin, ödeme emri düzenlenmesi aşamasında doğrudan anılan sistemlere aktarılması ve bu tutarların muhasebe yetkilileri tarafından incelenmesi sonrasında yine muhasebe yetkilisinin talimatı ile hak sahiplerine ait banka hesaplarına aktarılması şeklinde olması gerekmektedir. Muhasebe yetkililerinin ödeme listelerini, hak sahiplerinin sayısı ve buna bağlı olarak TCKN bilgisi, hak sahibinin banka hesap numarası ve ödeme tutarı bilgisi gibi unsurlar bakımından kontrol edememesi ile ödemeleri fiilen harcama birimlerinin yapması durumu birlikte göz önüne alındığında, binlerce hak sahibinin yer aldığı ödeme listelerinde yanlışlıklar olması veya bu listelere sonradan müdahalede bulunulması riski yüksek bulunmaktadır.
Bakanlık tarafından verilen cevapta, engelli evde bakım yardımı, sosyal ve ekonomik destek (SED) ve koruyucu aile ödemelerinin merkezi olarak yapılmasına ilişkin çalışmaların devam etmekte olduğu, çalışmalar sonucunda hak sahipliğinin kontrol edilmesi, ödeme listelerinin oluşturulması, ödemelerin doğrudan kişilerin TC kimlik noları üzerinden yapılması, kimlik bilgilerinde uyumsuzluk olması halinde ödemenin yapılmaması ve bankadan ödeme teyit bilgilerinin alınması işlemlerinin geliştirilen sistem üzerinden gerçekleştirileceği ifade edilmektedir.
Yukarıda açıklanan riskin ortadan kaldırılması ve uygulamanın 5018 sayılı Kanun hükümlerine uygun hale getirilmesi için, Bakanlık cevabında bahsi geçen geliştirme çalışmalarının tamamlanması ve ödeme listelerinin Bakanlığın sosyal yardım ödemelerini takip ettiği sistemde kesinleştirilmesinin ardından ödeme emri düzenlenmesi aşamasında yetkili muhasebe yetkililerinin kontrolüne imkan verecek şekilde tasarlanması gerekmektedir.