|
ÖZET: Başkent Kart Ekosisteminin genişletilmesi ve gelir paylaşımı karşılığı işletilmesi sürecinde, EGO tarafından gerçekleştirilecek Elektronik Ücret Toplama Sistemi (EÜTS) ile ilgili ihale dokümanında, EÜTS bileşenlerinin hibe edilmesi zorunluluğu getirilmiştir. Bu bileşenler, EGO’ya devredildikten sonra, yalnızca belirli bir firma tarafından hizmet sunulmasına yol açacak şekilde düzenlenmiştir. Bu durum, EGO’nun rekabetçi bir ortamda hizmet alımını gerçekleştirmesini engellemiş ve tek bir hizmet sunucusuna bağımlılık yaratmıştır.
2020 yılında yapılan ilk ihale ile sistemin işletilmesinden elde edilen gelirlerin %95’inin Belediyede kalması şartıyla bir firma sözleşme imzalamıştır. Ancak, 2023 yılında gerçekleştirilen yeni ihale, yalnızca Başkent Kartın işletilmesi ile sınırlı kalmamış, ayrıca belirli sayıda cihazın bedelsiz teslim edilmesi talep edilmiştir. Bu durum, EÜTS bileşenlerinin başka bir firma tarafından sağlanacağı ve işletileceği anlamına gelmektedir. Sonuç olarak, EÜTS bileşenlerinin ihale kapsamına alınması ve EGO’ya devredilmesi, rekabeti olumsuz etkilemiş ve EGO’nun hizmet alımında kısıtlı bir durum yaratmıştır. Kamu alım süreçlerinde rekabetin sağlanması, firmaların eşit şartlarda yarışabilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu bağlamda, ihale süreçlerinin daha şeffaf ve rekabetçi bir şekilde yürütülmesi gerekmektedir. |
BULGU: Başkent Kart Ekosisteminin Genişletilerek Gelir Paylaşımı Karşılığı İşletilmesi İşi Sebebiyle EGO Tarafından Gerçekleştirilecek Elektronik Ücret Toplama Sistemi Ana Bayilik ve Sunucu Hizmeti İşinde Rekabetin Engellenmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
“Başkent Kart Ekosistemi Kapsamının Genişletilerek Gelir Paylaşımı Karşılığı İşletilmesi İşi”ne ilişkin ihale dokümanında; mezkûr iş kapsamının zorunlu bir unsuru olmayan ve teslim alındıktan hemen sonra EGO’ya devredilen EÜTS (Elektronik Ücret Toplama Sistemi) bileşenlerinin hibe edilmesi zorunlu tutulmuş, bu bileşenlere ilişkin şartnamede İdare ile paylaşılacak doküman ve kaynak kodların herhangi bir şekilde ve herhangi bir zamanda üçüncü bir tarafla paylaşılamayacağı hüküm altına alınmıştır. EÜTS cihazları EGO’ya devredildikten sonra EGO tarafından gerçekleştirilen “EÜTS Ana Bayilik, Sunucu Hizmeti ve Teknik Servis İşletme İşi”nde cihazların üreticisi ve yukarıda bahsedilen ihalede alt yüklenici olan Firma, ihalede yer alan kısıtlayıcı hüküm gereği “tek hizmet sunucusu” konumuna gelmiş ve EGO tarafından herhangi bir ihale yapma imkânı olmaksızın söz konusu firmadan doğrudan hizmet alımı yapılmak zorunda kalınmıştır.
Başkent Kart ekosisteminin kurulması ve 36 ay işletilmesi işi için ilk defa 15.10.2020 tarihinde 2886 sayılı Kanun uyarınca ihaleye çıkılmış ve sistemin işletilmesinden elde edilecek gelirin paylaşımı esas alınarak ihale gerçekleştirilmiştir. İsteklilerden, sistemin işletilmesinden elde edilecek gelirin %95’inin Belediyede kalması teklifini yapan Şirket ihaleyi kazanmış ve sözleşme imzalanmıştır.
Söz konusu ihalenin sona ermesi nedeniyle ve bir takım yeni uygulamaların sisteme dâhil edilmesi amacıyla 26.10.2023 tarihinde “Başkent Kart Ekosistemi Kapsamının Genişletilerek Gelir Paylaşımı Karşılığı İşletilmesi İşi” yine 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre ihale edilmiştir.
Ancak, 2023 yılında gerçekleştirilen bu yeni ihalede ilk ihaleden farklı olarak sadece Başkent Kartın işletilmesi ve buna ilişkin gelirin paylaşılması işi ihale edilmemiş, bunun yanında isteklilerin Belediyeye maktu bir bedel ödemesi ve detay özellikleri İhale Şartnamesinde yazılı, yaklaşık bedeli 500 milyon TL olan 4000 adet validatör, 1000 adet sürücü kontrol paneli, 500 adet pos cihazı, 15 adet kart kişiselleştirme ekipmanı, 1 adet EÜTS yazılımını Belediyeye bedelsiz bir şekilde teslim etmesi istenmiştir.
Bu kapsamda Yüklenici tarafından bir alt yüklenici belirlenmiş ve bu Alt Yüklenici tarafından EÜTS bileşenleri şartnamesine sözleşme süresince uyulacağı taahhüt edilmiştir. Bir başka deyişle EÜTS bileşenleri ile ilgili kısım ve uygulamanın tamamen başka bir Şirket tarafından yapılacağı/yapılabileceği ifade edilmiştir.
Yukarıda bahsedilen ve ihale kapsamına alınan elektronik ücret toplama sistemi cihazları ABB tarafından bizzat kullanılacak cihazlar değillerdir. Bu cihazlar ABB’nin bağlı kuruluşu olan ve ayrı bir tüzel kişiliği bulunan EGO Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen ulaşım hizmetlerinde ücret toplamak ve sistemin devamı için kullanılacak cihazlardır.
Söz konusu cihazların Başkent Kart ekosisteminin genişletilmesi işi açısından da doğrudan bir etki ve katkısı bulunmamaktadır. İki iş arasındaki doğrudan tek bağlantı Başkent Kartın bu cihazlarda kullanılabilmesidir ki bu hususun sağlanabilmesi için bu cihazların ve yazılımın Başkent Kart ekosisteminin genişletilmesi işi kapsamında alınmasına hiçbir ihtiyaç bulunmamaktadır.
EGO tarafından gerçekleştirilecek ve EÜTS bileşenlerinin temini, entegrasyonu ve işletilmesini kapsayan herhangi bir ihaleye ilişkin teknik şartnamenin, Başkent Kart ihalesinde EÜTS için yazılan şartname şeklinde hazırlanması durumunda, EÜTS bileşenlerini temin eden ve işletmesini gerçekleştirebilecek hemen hemen tüm şirketler Başkent Kartın EÜTS kapsamında alınacak cihazlarda istenilen şekilde kullanılabilmesini sağlayabileceklerdi. Nitekim şu anda da Başkent Kartın geliştirilmesini sağlayan firma ile EGO tarafında işletme işini alan firma farklı firmalardır ve birbirleri ile irtibat halinde Başkent Kartın entegrasyonu için çalışmalarını sürdürmektedirler. Dolayısıyla her iki ihale ayrı ayrı yapılsa ve şartnamelerine gerekli hükümler konulsa idi, sistemler arası entegrasyonun sağlanmasında da hali hazırdaki uygulamadan farklı bir durum olmayacaktı.
“Başkent Kart Ekosistemi Kapsamının Genişletilerek Gelir Paylaşımı Karşılığı İşletilmesi İşi”ne sadece 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymetler Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun veya 5411 sayılı Bankacılık Kanunu gereği yetki almış firmalar katılabildiğinden, EÜTS cihazlarını doğrudan üretmekte ve işletmekte olan hiçbir şirket bu ihaleye katılamamıştır. İhaleyi kazanan firma doğrudan bu bileşenlerin üreticisi veya tedarikçisi konumunda olmadığından alt yüklenici çalıştırmak zorunda kalmış ve elektronik ücret toplama sistemleri alt yüklenici marifetiyle önce Yüklenicinin %100 iştiraki olan bir Şirkete daha sonra da bu Şirket tarafından ABB’ye teslim edilmiştir.
Belediyeye yapılan teslimatlar sonrasında bahsi geçen yaklaşık 500 milyon TL tutarındaki EÜTS bileşenleri ABB tarafından hemen EGO Genel Müdürlüğüne devredilmiş, EGO Genel Müdürlüğü ise bunların ana bayiliğini ve sunucu hizmetini kendisi yapamayacağı gerekçesiyle hizmet satın alınması yoluna gitmiştir.
Ne var ki, EGO Genel Müdürlüğü tarafından bu hizmeti sunabilecek herkese açık bir ihale yapılamamıştır. Önce üç farklı firmadan fiyat teklifi istenmiş, bunlardan ikisi “yazılımın başka bir firma tarafından yapıldığı” gerekçesiyle fiyat teklifi verememiştir. Sadece yukarıda bahsedilen ihalede alt yüklenici ve EÜTS bileşenlerinin üreticisi olan firma EGO Genel Müdürlüğü tarafından yapılan fiyat teklifine cevap verebilmiş ve söz konusu firma ile 4734 sayılı Kanun’un 22’nci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi (sadece gerçek veya tüzel tek kişinin ihtiyaç ile ilgili özel bir hakka sahip olması) uyarınca doğrudan hizmet alımı gerçekleştirilmek zorunda kalınmıştır. Bu hususun rekabeti ne denli engelleyeceği ise izahtan varestedir.
Kamu İdaresi cevabında özetle; Başkent Kartın kapsamının genişletilmesi hususuna ilişkin teknik sebepler ve iyileştirmeler hakkında bilgi verilmiş, yapılan ihalede rekabetin sağlandığı ve itiraz gelmediği, ihalenin iptali için dava açıldığı ve Danıştay tarafından başvurunun reddedildiği, EÜTS sistemi birleşenlerinin Belediye açısından zorunlu bir hizmet olduğu, bu konuda herhangi bir harcama yapılmadığı, kaynak kodların iş kapsamında teslim edildiği ve bu şekilde kamu yararı sağlandığı belirtilmiştir.
Öncelikle şunu belirtmekte fayda vardır ki; EÜTS bileşenlerinin faydalı olup olmadığı, Belediye için bunların zorunlu bir hizmet olup olmadığı, otobüslerde bu sistemlerin geliştirilmesinin teknik olarak güzel olup olmadığı hususları bulgu konusu edilmemiştir. Bulguda esas olarak, Başkent Kartın genişletilmesi ile EGO tarafından işletilecek olan EÜTS bileşenlerinin sadece elektronik para kuruluşları ve bankaların girebildiği bir ihale kapsamında birleştirilmesinin, EÜTS üreticisi kişilerin bu ihaleye girmelerinde ve teklif vermelerinde oluşacak durum ve rekabet ilkesinin zedelenmesi konu edilmiştir. Bununla birlikte, bu bileşenler için herhangi bir para harcanmaması gerekçesi de kabul edilebilir bir gerekçe değildir. Zira ihaleye teklif veren firmalar basiretli tacir sıfatına haiz firmalardır ve yapılan hibeler sosyal amaçlı hibeler değil, ihalede zorunlu koşulan hibelerdir. Dolayısıyla bu hibe maliyetleri de istekliler tarafından nazara alınmış ve maktu ücret için verilecek tekliflerinde veya EGO’dan alınacak işletme işindeki tekliflerinde etkili olmuştur.
Özetle; ABB tarafından ihalesine EÜTS bileşeni üreten ve işleten firmaların katılım hakkı olmayan “Başkent Kart Ekosistemi Kapsamının Genişletilerek Gelir Paylaşımı Karşılığı İşletilmesi İşi”nde söz konusu işle zorunlu bir bağlantısı olmayan ve belediye tarafından kullanılmayacak olan EÜTS bileşenlerinin ihale kapsamında hibe edilmesi zorunlu tutulmuştur. EGO Genel Müdürlüğü tarafından temin edilmesi ve işletilmesi durumunda da istenilen tüm özelliklerin sağlanabileceği EÜTS bileşenlerinin mezkûr ihale kapsamına alınması ve daha sonra EGO Genel Müdürlüğüne devredilmesi EGO’yu kısıtlı bir hale getirmiştir. Bunun sonucunda; EGO tarafından ana bayilik ve sunucu hizmeti işi için herkese açık bir ihale gerçekleştirilememiş, yukarıda bahsi geçen ihaledeki alt yüklenici Şirket tek hizmet sunucusu konumuna getirildiği için bu Şirkete doğrudan iş verilmek zorunda kalınmıştır.
Kamu alım ve ihalelerinde en önemli ilkelerden birisi rekabetin tam olarak sağlanabilmesidir. İhalelerde rekabetin sağlanması ve bunu engelleyecek her türlü girişimden uzak durulması büyük önem arz ettiği gibi yapılan bir ihale ile başka alımların kısıtlanmaması ve firmaların tek hizmet sunucusu konumuna getirilmemesi de büyük önem arz etmektedir.