Bazı Alacakların Zamanaşımına Uğratılması ve Doğuş Tarihi ile Mahiyeti Belli Olmayan Alacak, Borç ve Emanet Tutarlarının Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Bazı Alacakların Zamanaşımına Uğratılması ve Doğuş Tarihi ile Mahiyeti Belli Olmayan Alacak, Borç ve Emanet Tutarlarının Bulunması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlığa bağlı döner sermaye işletme birimlerinin bazı alacaklarının zamanaşımına uğratıldığı ve doğuş tarihi ve mahiyeti belli olmayan alacak, borç ve emanet hesaplarında yer alan tutarlar olduğu görülmüştür.
Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 57’nci maddesinde muhasebe işlemlerinin yevmiye tarihi ve müteselsil sıra numarasına göre maddeler hâlinde önce yevmiye defterine kaydedilmesi; buradan da usulüne göre büyük defter ve yardımcı hesap defterlerine sistemli bir şekilde dağıtılması gerektiği belirtilmiş, açılış kaydına esas tutarların, ilgili hesaplar için açılacak büyük defter ve yardımcı hesap defterlerine aktarıldıktan sonra yılı işlemlerinin kaydına başlanacağı ifade edilmiştir. Yönetmelik’in 58’inci maddesinde ise yardımcı hesap defterleri, hesap planını oluşturan hesaplara ait bilgilerin ayrıntı bazında kaydına mahsus tutulan defterler olarak tanımlanmaktadır.
Anılan Yönetmelik’in “Dönem sonu envanter işlemleri” başlıklı 570’inci maddesinde; işletmenin borçlu ve alacaklı olduğu kişi ve kurumların hesap bazında, isim ve borç-alacak tutarlarını ayrıntılı göstermek için Örnek: 32/F’de gösterilen “Borçlar/Alacaklar Döküm Cetveli” düzenleneceği ifade edilmiştir. Söz konusu cetvel ile borçlunun adı-soyadı, alacağın doğuş tarihi, alacağın/borcun niteliği, tutarı, açıklamalar ve yevmiye numarası bilgileri kayıt altına alınmaktadır.
Diğer yandan 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 38’inci maddesinde kamu gelirlerinin tarh, tahakkuk, tahsiliyle yetkili ve görevli olanların, ilgili kanunlarda öngörülen tarh, tahakkuk ve tahsil işlemlerinin zamanında ve eksiksiz olarak yapılmasından sorumlu olduğu belirtilmiştir. Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 23’üncü maddesinde de, alacakların takip edilerek tahsil edilebilir hâle getirilmesinin idarenin görev ve sorumluluğunda olduğu, muhasebe yetkilisinin, alacakların takibi için gerekli bilgileri ve belgeleri düzenli olarak işletmeye vermekle yükümlü olduğu, muhasebe yetkilisinin, idarelerce ilgili mevzuatına göre tahakkuk ettirilerek tahsil edilebilir hâle gelmiş gelir ve alacakları ilgili hesaplara kaydederek, nakden veya mahsuben tahsil edilmesinden sorumlu olduğu ifade edilmiştir.
Alacak, borç ve emanet hesaplarında kaydedilen tutarlar, çeşidine göre farklı zamanaşımı sürelerine tabi olmaktadır. Örnek olarak; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 146’ncı maddesi uyarınca uyarınca genel zamanaşımı on yıl, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 102’nci maddesi kapsamında amme alacağına ilişkin genel zamanaşımı beş yıl, 5018 sayılı Kanun’un 74’üncü maddesi gereğince kamu zararından doğan alacaklarda zamanaşımı süresi on yıl, 5018 sayılı Kanun’un 34’üncü maddesi gereği hak sahibi tarafından talep edilmeyen bütçe emanetlerinin gelir kaydedilmesi için zamanaşımı beş yıl iken, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 14’üncü maddesine göre idarenin yazılı uyarısına rağmen talep edilmeyen teminatlar için ise zamanaşımı süresi iki yıl olup ikinci yılın sonunda bunların bütçeye gelir kaydedilmesi gerekmektedir.
Örneklem alınan döner sermaye işletme birimlerine ait alacaklara yönelik yapılan çalışmalar sonucunda, doğuş tarihi tespit edilen alacaklardan bazılarının zamanaşımına uğratıldığı görülmüştür. Diğer taraftan döner sermaye işletme birimlerince muhasebe kayıt sistemi olarak kullanılan TDMS’de 2020 yılı itibarıyla düzeltici işlemler yapılarak toplu olarak açılış kaydı yapılmaması yönünde kurallar getirilmiş olsa da 2020 yılı öncesi alacak, borç ve emanet bilgileri içeriğine ilişkin sağlıklı bir veri tabanı henüz oluşturulamamıştır. Yine örneklem alınan döner sermaye işletme birimlerinin alacaklarına yönelik veriler incelendiğinde, doğuş tarihi ve mahiyeti belli olmayan alacakların bulunduğu, bazı sağlık tesislerinde alacaklı olunan kişi/kurum olarak sağlık tesisinin kendisinin göründüğü ve asıl alacaklı olunan kişi ya da kurumun tespit edilemediği, bazı sağlık tesislerinde belli bir tarihten önceki verilere ulaşılamadığı anlaşılmıştır. 2020 yılı öncesine ait Borçlar/Alacaklar Döküm Cetvelleri incelendiğinde ise alacaklının/borçlunun isimlerinin çoğu durumda yazılmadığı, önceki yıllardan devredilen tutarların doğduğu tarih olarak cari yılın ilk takvim günü olan açılış fişi tarihinin gösterildiği, söz konusu tutarların ilk kayıt tarihlerinin tespit edilemediği ve dolayısıyla tutarlara ilişkin zamanaşımı sürelerinin takibinin yapılamadığı anlaşılmıştır.
Bu itibarla; döner sermaye işletme birimlerinin 2020 yılı öncesine ait alacak, borç ve emanet hesaplarında yer alan tutarların mahiyeti, doğuş tarihleri ve ilgili fiş numaralarının belirlenip TDMS’de sağlıklı bir veri tabanının oluşturularak söz konusu hesaplara ilişkin detaylı bir raporlama yapılmasının sağlanması ve zamanaşımına uğramış olan alacaklar için sorumluların belirlenerek rücu işlemlerinin yapılması gerekmektedir.