|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Büyükşehir Belediyesi İdare’sinin öğrenci ve personel servis araçları ile özel deniz taşımacılığına ait plakaları, Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) kararları doğrultusunda süresiz ve ihalesiz olarak üçüncü kişilere tahsis ettiğini ortaya koymuştur. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, belediyelere toplu taşıma araçlarının ruhsatlandırılması ve işletme düzenlemeleri konularında yetkiler tanımaktadır. Ancak, bu yetkilerin kullanımı sırasında ihaleye dayalı süreçlerin göz ardı edilmesi, hukuka aykırılık teşkil etmektedir.
Özellikle öğrenci ve personel servislerine yönelik plaka tahsislerinin, ihale yapılmaksızın gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. UKOME’nin kararları doğrultusunda, plaka sahiplerine süresiz haklar tanınmış ve mevcut sistemin devamı sağlanmıştır. Bununla birlikte, özel deniz taşımacılığı kapsamında da benzer bir durum söz konusu olup, deniz motorlarına ait plakaların süresiz ve ihalesiz olarak kullanıma sunulması, mevzuat hükümlerine aykırıdır. Sonuç olarak, plaka tahsis işlemlerinin, şeffaflık ve rekabet ilkeleri çerçevesinde, belirli süre ve şartlarla düzenlenmiş ihaleler aracılığıyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir. İdarenin mevcut uygulamaları, hukuka uygunluk açısından yeniden gözden geçirilmelidir. |
BULGU: Bazı Toplu Taşıma Araçlarına Ait Plakaların UKOME Tarafından Alınan Karar ile Süresiz ve İhalesiz Olarak Üçüncü Kişilere Verilmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
İdare tarafından öğrenci ve personel servis araçları ile özel deniz taşımacılığında kullanılan deniz motorlarına ait plakaların Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) kararları ile süresiz ve ihalesiz olarak üçüncü kişilere verildiği görülmüştür.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi ile kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek ve durak yerlerini tespit etmek; (p) bendi ile büyükşehir içindeki kara ve denizde taksi ve servis araçları dâhil toplu taşıma araçlarına ruhsat vermek büyükşehir belediyelerinin görevleri arasında sayılmıştır.
Mezkûr Kanun’un “Ulaşım hizmetleri” başlıklı 9’uncu maddesinde ise bu Kanun ile büyükşehir belediyesine verilen trafik hizmetlerini plânlama, koordinasyon ve güzergâh belirlemesi ile taksi, dolmuş ve servis araçlarının durak ve araç park yerleri ile sayılarının tespitine ilişkin yetkiler ile büyükşehir sınırları dâhilinde il trafik komisyonuna verilen yetkilerin UKOME tarafından kullanılacağı hükmü tesis edilmiştir.
Bu bağlamda; servis araçları ile deniz motorlarının durak ve araç park yerleri ile sayısının tespiti UKOME’nin yetkisi dahilinde iken sayıları belirlenen servis ve deniz araçlarının kimlerce işletileceğinin belirlenmesi ve bu belirlemenin usulü İdarenin görev ve yetki alanındadır.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” 15’inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde, belediyelerin toplu taşımaya ilişkin hizmetlerini imtiyaz yoluyla devredebileceği, imtiyaz veya tekel oluşturmayacak şekilde ruhsat vermek suretiyle ya da toplu taşıma hatlarını kiraya verme veyahut hizmet satın alma yoluyla yerine getirebileceği hükmüne yer verilmiştir.
Buna göre, belediyeler tarafından toplu taşıma hizmeti; bizzat belediye tarafından yerine getirilebileceği gibi, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre imtiyaz veya ruhsat verme, hat kiralama ya da 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine göre hizmet alımı ihalesi yoluyla üçüncü şahıslara da gördürülebilmektedir. Bu hizmetin hangi usul izlenerek gördürüleceği ise UKOME değil, İdare tarafından belirlenmektedir.
a) Öğrenci ve Personel Servislerine İhalesiz ve Süresiz Plaka Verilmesi
İdarenin yetki ve görev alanında faaliyet gösteren öğrenci ve personel servislerine, ihale yapılmaksızın UKOME kararı çerçevesinde plaka tahsisi yapıldığı görülmüştür.
Ulaşım Koordinasyon Merkezinin 11.06.2019 tarihli ve 6/1 numaralı kararında;
“İşbu UKOME Kararından önce İBB’den Servis Taşımacılığı Kartı almış ve Mevcut Taşımacı Hakkına sahip kişilerin araçlarının 34 LAA 001 – 34 LZZ 999 aralığındaki plakalar itibariyle ulaşım projeksiyonu çerçevesinde Tahditli Plaka kapsamında kullanılmak üzere değerlendirilmesi,
Servis sayıları ile ilgili oluşacak yeni ihtiyaçların ilgili servis ve ticaret oda temsilcilerinin de bulunacağı bir komisyon marifetiyle belirlenecek rapor doğrultusunda ve ilgili mevzuata göre artırımın yapılması,
İlgi (b) UKOME kararında yer alan Servis Taşımacılığı Yetki Belgesi ve Servis Taşımacılığı Kartı haklarının ilgili plakaya devredilmesi ve süresiz hale getirilmesi,
Tahdit kapsamındaki plakalı taşıtla turizm taşımacılığı hariç diğer tüm servis taşımacılıkların yapılabilmesi,” denilmek suretiyle plaka sahiplerine ihalesiz bir şekilde süresiz bir hak verilmiş ve aynı zamanda bahsi geçen servis taşımacılığı hakkı tahdit uygulamasıyla önceki hak sahipleri lehine sınırlandırılmıştır.
Bahsi geçen Karar’a ilave olarak, 2020/4-7 sayılı UKOME Kararı ile önceki Kararla 31.03.2019 tarihine kadar verilen sürenin 3 ay süreyle 30.06.2019 tarihine kadar uzatılması ve bu ara süreçte hak sahibi olup geçerli şartları sağladığı halde başvuru yapmayanların tekrar başvurmaları halinde, tahditli plaka tahsisinin sağlanması kararı alınmıştır. Alınan bu Karar neticesinde tahditli servis sayısı 58.883’e ulaşmıştır.
27.07.2022 tarih ve 2022/8-12 sayılı UKOME kararı ile; 03.06.2021 tarih ve 2021/4- 12.B sayılı UKOME Kararı ile tanımlanan Servis Taşımacılığı Hakkı/Kartı veya Tahditli Servis Plaka Tahsis Belgesi tanımlanmış olmasına rağmen taşımacı işlemlerini (uygun taşıt temini) tamamlamamış ve L serili tahdit kapsamında bir araca geçiş yaparak Tahditli Servis Plaka Belgesi almayan kişilere 31.12.2022 tarihine kadar süre verilmesi ve bu süre içinde L plakalı bir araç ile Tahditli Servis Plaka Belgesi’ni almaması durumunda ilgili servis plaka haklarının iptal edilmesi konusunun UKOME gündemine alınarak karara bağlanmıştır.
Yapılan incelemede, 2024 yılı itibarıyla 59.352 adet tahditli servis plakasının bulunduğu ve bahsi geçen UKOME kararları doğrultusunda üçüncü kişilere süresiz ve ihalesiz olarak verildiği tespit edilmiştir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; Yıldız Teknik Üniversitesinin Ekim 2024 tarihli İstanbul Geneli Servis Araçları Taşımacılığı Teknik Değerlendirme Raporu’nda yer alan İstanbul genelinde ilave servis aracına ihtiyaç olmadığı tespitine istinaden, UKOME tarafından yeni bir karar alınıncaya kadar öğrenci ve personel servis aracı arz edilmemesine ilişkin 2024/1-14.B sayılı UKOME Kararının alındığı ifade edilmiştir.
Ancak bulgu konusu edilen husus; yeni servis araçlarının kullanıma dahil edilmemesine ilişkin kararlara değil, 2024 yılı öncesinde alınan UKOME kararları ile mevcut servis plakalarının süresiz olarak tahdit altına alınmış olmasına ilişkindir.
Sonuç olarak, servis plakası tahsis işlemlerinin; süre ve şartları belirtilerek objektiflik, aleniyet ve rekabet ilkelerinin sağlandığı mevzuata uygun ihaleler yoluyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
b) Özel Deniz Taşımacılığı Kapsamında Faaliyette Bulunan Deniz Motorlarına İhalesiz ve Süresiz Olarak Plaka Tahsis Edilmesi
İdarenin kendisine ait olan özel deniz taşımacılığı imtiyazının fiili olarak süresiz ve ihalesiz olarak üçüncü kişilere kullandırıldığı görülmüştür.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinin ikinci fıkrasında; büyükşehir belediyeleri tarafından büyükşehir belediye meclisi kararıyla belirlenen yerlerdeki toplu taşıma hatlarının işletmesinin o bölgede kurulu taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesine karar verebileceği, bu durumda ihaleye katılacaklarda ve kullanılacak taşıma araçlarında aranacak şartların da belediyelerce belirleneceği hüküm altına alınmıştır.
Yapılan incelemede, ilki 21.06.1995 tarihi olmak üzere muhtelif tarihlerde alınan UKOME kararlarına istinaden 394 adet deniz motoru plakasına denizde toplu taşımacılık yapma hususunda 2886 sayılı Kanun hükümlerine aykırı olarak yetki verildiği, 394 adet plaka sahibi taşımacının da çeşitli kooperatif isimleri altında deniz özel toplu taşımacılığına ilişkin faaliyetlerine devam ettiği, söz konusu hatların İdareden bir yıl süreli deniz taşımacılığı geçici çalışma ruhsatnamesi edinilmesi suretiyle kullandırıldığı tespit edilmiştir. Söz konusu ruhsatnameler yolcu taşıma faaliyetinin sürdürüldüğü hatlarda her yıl Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından güncellenen ücret tarifesinde belirlenmiş tutar karşılığında yenilenmektedir.
Deniz motorları ile yapılan özel deniz taşımacılığı hizmetlerinin; imtiyaz, kiralama veya hizmet satın alma usullerinden biri ile üçüncü kişilere gördürülebilmesi mümkün olmakla birlikte bu hizmetin üçüncü kişilere gördürülmesinde, mutlak olarak belirli bir sürenin öngörülmüş olması zorunludur. Mevzuatında öngörülen sürelerden daha uzun bir sürenin öngörülmesi ya da hiçbir şekilde süre öngörülmemesi hukuka aykırılık oluşturmaktadır.
İlgili mevzuat hükümleri doğrultusunda, eğer kooperatifler üzerinden deniz toplu taşıması hizmeti gördürülecekse; İdare tarafından güzergâhların belli olduğu hatlar tespit edilmeli, söz konusu hatlar için 2886 sayılı Kanun hükümlerine göre ihale yapılarak İdarenin gelir elde etmesi sağlanmalı, hat sahipleri tarafından da her yıl Belediye Meclisince belirlenen tarife üzerinden çalışma ruhsatları alınmalıdır.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; ekonomik sorunlar sebebiyle ihale süreçlerinde sağlıklı bir planlama ve maliyet (muhammen bedel) tespiti yapılamadığı, dolayısıyla kamu yararı gereği geçtiğimiz dönemde mevcut sistemle devam
edildiği, söz konusu durumun düzelmesi halinde hazırlanan ihale dosyalarının işleme alınacağı ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, İdarenin kendisine ait olan özel deniz taşımacılığı imtiyazının fiili olarak süresiz ve ihalesiz olarak üçüncü kişilere kullandırılması mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.