Bazı Yapım İşlerinde Kullanılan Hazır Beton İmalatlarından Eksik Numune Alınması (Sayıştay)

BULGU: Bazı Yapım İşlerinde Kullanılan Hazır Beton İmalatlarından Eksik Numune Alınması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi

Bazı yapım işlerinde, sözleşme kapsamında yaptırılan hazır beton imalatlarından alınması gereken beton numunelerin eksik alındığı görülmüş ve bu nedenle basınç dayanım sonuçlarının güvenilir olmadığı tespit edilmiştir.

Sözleşmelerin ihale dokümanında yer alan “İnşaat Poz Tarifleri” dosyasında hazır beton imalatına ilişkin ilgili pozlarda;

“…Hazır beton harcının; beton kalite kontrollerinin yapılması, transmikserlere yüklenmesi, işyerine kadar nakli, döküm yerine beton pompası ile basılması, yerleştirilmesi, vibratör ile sıkıştırılması, sulanması, soğuktan, sıcaktan ve diğer dış tesirlerden korunması ve bakımının yapılması, gerekli ve yeter sayıda deney için numune alınması ve gerekli deneylerin yapılması, için gerekli her türlü işçilik, malzeme ve zayiatı, makine araç, gereç ve laboratuar giderleri, işyerindeki her türlü yatay ve düşey taşımalar, yükleme ve boşaltmalar, beton bünyesine giren granülometrik kum çakıl veya kırmataşın ve çimentonun temin edildiği, üretildiği veya satın alındığı yerden taşıtlara yüklenmesi, beton tesisine nakli, taşıtlardan boşaltılması, istifi, beton tesisine konulması, beton bünyesinde ve sulama için kullanılan suyun temini ve nakli, beton tesisi ve diğer tüm ekipmanların temini ve amortisman giderleri ile her türlü diğer giderler ve müteahhit genel giderleri ve kârı dâhil, yerinde dökülmüş ve basınç dayanımı C 25/30 (C 30/37) olan gri renkte, normal hazır betonun 1 mfyatı. ” ifadesi yer almaktadır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 31.01.2022 tarih ve 2839636 sayılı yazısında yer alan 2022/02 sayılı Genelgesinde hazır betondan alınacak numune sayısı ve usulu detaylıca bilgi verilmiştir. Mezkur Genelgede;

“…Taze betondan dayanım değerlerinin laboratuvarda kırım sonucu Taze beton numuneleri, yapı denetim kuruluşunun o işte görevli ilgili denetim elemanın huzurunda TS EN 12350-1 “Taze Betondan Numune Alma” Standardına göre dökülen betonu temsil edecek şekilde bütün imalâta yayılarak (ilk, orta, son mikserden), numune alınan iki beton yükü (transmikser) arasında en az 25 m3 beton hacmi bırakılacaktır. Bakanlığımızdan izin belgeli laboratuvarın deney yapan elemanı veya numune toplama elemanınca alman numune içerisine beton etiketi konulacak, bu işlem o YİBF’te görevli ilgili denetim elemanınca da onaylanacaktır.

Şantiyeye aynı gün içerisinde yalnızca bir beton yükü teslim edilmişse, bu yükten asgari 4 numune takımı (12 (oniki) adet numune) alınacak, bunlardan 2 numune takımı (6 (altı) adet numune) 7. günde, 2 numune takımı (6 (altı) adet numune) ise 28. günde deneye tabi tutulacaktır.

Gün içerisinde birden fazla beton yükü teslim edilmişse numune alım miktarı ile 7. ve 28. günlerde kaçar tanesinin deneye tabi tutulacağı hususunda aşağıdaki tabloya göre hareket edilecek olup; dökülmesi planlanan betonun sınıfının C55/67 ve üzerinde olması halinde ise tabloda yer alan numune sayıları iki katma çıkarılacaktır. Tabloda verilen kriterlerden en yüksek numune alma sıklığında en fazla deney sonucu sayısı elde edilecek şekilde belirlenmelidir.

Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri değerlendirildiğinde; hazır betona ilişkin birim fiyat tarifinde, deney için numune alınması ve her türlü laboratuvar giderleri vb. işlemlerinin de hazır betonun 1 m-fıvatı içinde yer aldığı belirtilmiştir.

Mezkûr Genelgede yer alan tablo incelendiğinde; dökülen beton miktarları metreküp (m3) ve metrekare (m2) şeklinde iki kriter belirlenmiş ve bu miktarlardan beton taşıyan tranmikser araçlarından alınacak numune 7 günlük ve 28 günlük olmak üzere toplam alınması gereken numune sayısı belirtilmiştir. Örneğin tabloya göre; dökülecek 100 m3 hazır betondan, 3 adet tranmikser aracından 7 günlük ve 28 günlük 9’ar adet olmak üzere toplam 18 adet beton numunesi alınması gerekmektedir.

Yapılan incelemede, detayı aşağıdaki tabloda yer alan işlerin sözleşme kapsamında kullanılan beton malzemelerinden eksik numune alınması sonucu basınç deneylerinin sağlıklı yaptırılmadığı görülmüştür.

Tablo 14: Beton Numuneleri Eksik Alınan Yapım İşleri

İdare tarafından verilen cevapta, bazı imalatlarda dökülen beton miktarlarının çok düşük seviyelerde (2-3 m3 mertebesinde) olduğu ve bu nedenle söz konusu miktarlardan numune alınamadığı ifade edilmiştir. Ancak İdare tarafından öne sürülen bu gerekçe, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 2022/02 sayılı Genelgesine uygunluk göstermemektedir. Genelgede dökülen beton miktarına göre numune alma zorunluluğu açık bir şekilde tanımlanmış olup küçük hacimli dökümler için istisnai bir uygulama öngörülmemiştir. Kaldı ki, bulgu kapsamında belirtilen toplam 1.077,53 m3’lük beton döküm miktarının “az miktarda imalat” olarak değerlendirilmesi mümkün değildir. Tabloda belirtilen 4 adet işten toplamda 162 adet numune alınması gerekirken, sadece 98 adet numune alındığı tespit edilmiştir. Hazır betonun basınç dayanımına ilişkin deneyler, yapı güvenliği açısından temel belirleyici parametreler arasında yer almakta olup; yeterli sayıda ve uygun yöntemlerle numune alınmaması, yapıların taşıyıcı sistemlerinin dayanımına ilişkin verilerin güvenilirliğini zayıflatmakta, dolayısıyla hem teknik hem de yapısal riskler doğurmaktadır.

Sonuç olarak, yapım işleri sözleşmeleri kapsamında gerçekleştirilen beton imalatlarında, döküm öncesinde, ilgili mevzuat ve teknik düzenlemelerde öngörülen kriterler (m3/m2) doğrultusunda taze betondan yeterli sayıda numune alınması, bu numuneler üzerinde laboratuvar ortamında basınç dayanımı deneylerinin gerçekleştirilmesi ve elde edilen uygun sonuçların ilgili hakediş dosyalarına eklenmesi gerekmektedir. Bu uygulamanın ihmal edilmemesi, yalnızca yapısal güvenliğin sağlanması açısından değil, aynı zamanda sözleşme hükümlerine riayet edilmesi ve kamu kaynaklarının etkin, verimli ve mevzuata uygun kullanımı açısından da büyük önem arz etmektedir.