Bazı Yapım İşlerinde Kullanılan Hazır Beton İmalatlarından Eksik Numune Alınması (Sayıştay)

BULGU: Bazı Yapım İşlerinde Kullanılan Hazır Beton İmalatlarından Eksik Numune Alınması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

İdare tarafından ihale kapsamında yaptırılan bazı yapım işlerinde, hazır beton imalatlarından alınması gereken beton numunelerin eksik alındığı görülmüş ve bu nedenle basınç dayanım sonuçlarının güvenilir olmadığı tespit edilmiştir.

Sözleşmelerin ihale dokümanında yer alan “İnşaat Poz Tarifleri” dosyasında hazır beton imalatına ilişkin ilgili pozlarda;

“…Hazır beton harcının; beton kalite kontrollerinin yapılması, transmikserlere yüklenmesi, işyerine kadar nakli, döküm yerine beton pompası ile basılması, yerleştirilmesi, vibratör ile sıkıştırılması, sulanması, soğuktan, sıcaktan ve diğer dış tesirlerden korunması ve bakımının yapılması, gerekli ve yeter sayıda deney için numune alınması ve gerekli deneylerin yapılması, için gerekli her türlü işçilik, malzeme ve zayiatı, makine araç, gereç ve laboratuar giderleri, işyerindeki her türlü yatay ve düşey taşımalar, yükleme ve boşaltmalar, beton bünyesine giren granülometrik kum çakıl veya kırmataşın ve çimentonun temin edildiği, üretildiği veya satın alındığı yerden taşıtlara yüklenmesi, beton tesisine nakli, taşıtlardan boşaltılması, istifi, beton tesisine konulması, beton bünyesinde ve sulama için kullanılan suyun temini ve nakli, beton tesisi ve diğer tüm ekipmanların temini ve amortisman giderleri ile her türlü diğer giderler ve müteahhit genel giderleri ve kârı dâhil, yerinde dökülmüş ve basınç dayanımı C 25/30 (C 30/37) olan gri renkte, normal hazır betonun 1 mfyatı. ” ifadesi yer almaktadır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 31.01.2022 tarih ve 2839636 sayılı yazısında yer alan 2022/02 sayılı Genelgesinde hazır betondan alınacak numune sayısı ve usulü detaylıca bilgi verilmiştir. Mezkur Genelgede;

“…Taze betondan dayanım değerlerinin laboratuvarda kırım sonucu Taze beton numuneleri, yapı denetim kuruluşunun o işte görevli ilgili denetim elemanın huzurunda TS EN 12350-1 “Taze Betondan Numune Alma” Standardına göre dökülen betonu temsil edecek şekilde bütün imalâta yayılarak (ilk, orta, son mikserden), numune alınan iki beton yükü (transmikser) arasında en az 25 m3 beton hacmi bırakılacaktır. Bakanlığımızdan izin belgeli laboratuvarın deney yapan elemanı veya numune toplama elemanınca alman numune içerisine beton etiketi konulacak, bu işlem o YİBF’te görevli ilgili denetim elemanınca da onaylanacaktır.

Şantiyeye aynı gün içerisinde yalnızca bir beton yükü teslim edilmişse, bu yükten asgari 4 numune takımı (12 (oniki) adet numune) alınacak, bunlardan 2 numune takımı (6 (altı) adet numune) 7. günde, 2 numune takımı (6 (altı) adet numune) ise 28. günde deneye tabi tutulacaktır.

Gün içerisinde birden fazla beton yükü teslim edilmişse numune alım miktarı ile 7. ve 28. günlerde kaçar tanesinin deneye tabi tutulacağı hususunda aşağıdaki tabloya göre hareket edilecek olup; dökülmesi planlanan betonun sınıfının C55/67 ve üzerinde olması halinde ise tabloda yer alan numune sayıları iki katma çıkarılacaktır. Tabloda verilen kriterlerden en yüksek numune alma sıklığında en fazla deney sonucu sayısı elde edilecek şekilde belirlenmelidir.

Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri değerlendirildiğinde; hazır betona ilişkin birim fiyat tarifinde, deney için numune alınması ve her türlü laboratuvar giderleri vb. işlemlerinin de hazır betonun 1 m3fiyatı içinde yer aldığı belirtilmiştir. Mezkûr Genelgede yer alan tablo incelendiğinde; dökülen beton miktarları metreküp (m3) ve metrekare (m2) şeklinde iki kriter belirlenmiş ve bu miktarlardan beton taşıyan transmikser araçlarından alınacak numune 7 günlük ve 28 günlük olmak üzere toplam alınması gereken numune sayısı belirtilmiştir. Örneğin tabloya göre; dökülecek 100 m3 hazır betondan, 3 adet transmikser aracından 7 günlük ve 28 günlük 9’ar adet olmak üzere toplam 18 adet beton numunesi alınması gerekmektedir.

Yapılan incelemede, detayı aşağıdaki tabloda yer alan işlerin sözleşme kapsamında kullanılan beton malzemelerinden eksik numune alınması sonucu basınç deneylerinin sağlıklı yaptırılmadığı görülmüştür.

İdarenin cevabında, beton numunelerinin taşıyıcı kısımlardan alındığı, sonuçların uygun olduğu ve söz konusu beton numune eksikliklerinin az sayıda işi kapsadığı ifade edilse de, az sayıda işte eksik numune alınması Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 2022/02 sayılı Genelgesine uygunluk göstermemektedir. Genelgede dökülen beton miktarına göre numune alma zorunluluğu açık bir şekilde tanımlanmış olup az sayıda işler için istisnai bir uygulama öngörülmemiştir. Kaldı ki, bulgu kapsamında belirtilen 3 adet işte toplam 106.057,20 m3’lük beton döküm miktarını azımsamak mümkün değildir. Tabloda belirtilen 3 adet işten toplamda 834 adet numune alınması gerekirken, sadece 169 adet numune alındığı tespit edilmiştir. Hazır betonun basınç dayanımına ilişkin deneyler, yapı güvenliği açısından temel belirleyici parametreler arasında yer almakta olup; yeterli sayıda ve uygun yöntemlerle numune alınmaması, yapıların kalite kontrolünde önemli bir zafiyet oluşturur ve ileride yapısal sorunlara yol açma riskini artırır. Ayrıca, numune alma sürecindeki eksiklikler, yapılan işin tam anlamıyla denetlenememesine sebep olur.

İdarenin, eksik numune alınan işlerin sayısının az olduğunu vurgulaması, hatanın ciddiyetini azaltmaz; çünkü herhangi bir eksiklik, özellikle taşıyıcı elemanlarda, kamu güvenliği açısından risk teşkil eder. Bu nedenle, sadece az sayıda işte eksiklik olması, mevzuata aykırılığı ve potansiyel riskleri ortadan kaldırmaz. İdarenin bu konuda daha sıkı denetim ve numune alma prosedürlerini uygulanması gerekmektedir.

Sonuç olarak, yapım işleri sözleşmeleri kapsamında gerçekleştirilen beton imalatlarında, dökülen beton miktarı (m3/m2) kriterlerine uygun olarak, her beton dökümünden önce taze betondan numune alınmalı ve bu numuneler laboratuvarlarda beton basınç dayanımı testlerine tabi tutulmalıdır. Basınç dayanımı uygun bulunan betonlara ilişkin raporlar, ilgili ara hakedişlere mutlaka eklenmeli ve beton numunesi alma işlemi, yapının tamamının güvenilirliği ve dayanıklılığını sağlamak amacıyla mevzuat hükümlerine tam uyum içinde eksiksiz şekilde gerçekleştirilmelidir. Böylece yapıların kalite kontrolü güvence altına alınarak, kamu güvenliği ve kaynakların etkin kullanımı temin edilmiş olacaktır.