Belediye Gelirlerine İlişkin Muhasebe İşlemlerinin Mevzuata Uygun Olmaması, Hesaplarda Kayıtlı Tutarların Belediye Gelir Sistemi Kayıtları ile Uyumsuz Olması (Sayıştay)

BULGU: Belediye Gelirlerine İlişkin Muhasebe İşlemlerinin Mevzuata Uygun Olmaması, Hesaplarda Kayıtlı Tutarların Belediye Gelir Sistemi Kayıtları ile Uyumsuz Olması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi

İdare gelirlerinin tahakkuk, tahsil ve takibine ilişkin işlemlerin düzensiz olduğu, kayıtlı tutarların hatalı olduğu ve muhasebe işlemlerinin mevzuata uygun olmadığı görülmüştür.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin “120 Gelirlerden alacaklar hesabı, Hesabın niteliği” başlıklı 86’ncı maddesinde,

“(1) Bu hesap, mevzuatı gereğince tahakkuk ettirilen faaliyet alacakları ile duran varlıklar ana hesap grubu içerisindeki gelirlerden alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan dönem sonunda vadesi bir yılın altına inenler ve bunlardan yapılan tahsilat ve terkinlerin izlenmesi için kullanılır.”

Yönetmelik’in “120 Gelirlerden alacaklar hesabı, Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 87’nci maddesinde,

“(1) Gelirlerden alacaklar hesabına ilişkin işlemler aşağıda gösterilmiştir.

Gelirlerden alacakların tahakkuk işlemleri

1) İlgili servislerce tahakkuk bordroları ile ya da tahakkuk fişleri ile muhasebe birimine bildirilen gelirlerden alacak tahakkukları, düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle ilgili hesaplara alınarak tahakkuk kayıtları yapılır. Gün içindeki gelirlerden alacak tahakkukları gün sonuna kadar muhasebe servisine bildirilir. İlgili mevzuatı uyarınca diğer kamu idarelerinden alınması gereken yardımlar, paylar veya benzeri gelirler ile nakden alınacak hasılat ve kâr payları tahakkuk ettiğinde gelirlerden alacaklar hesabına kaydedilir. Bir yıl veya faaliyet dönemi içinde tahsili gereken tutarlar bu hesaba, içinde bulunulan dönemi takip eden dönemlerde tahsili gereken tutarlar ise duran varlıklar ana hesap grubunda yer alan gelirlerden alacaklar hesabına kaydedilerek izlenir. Duran varlıklar ana hesap grubunda yer alan gelirlerden alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan dönem sonlarında vadesi bir yılın altına inenler bu hesaba aktarılır. Nitelikleri itibarıyla tahakkuku tahsiline bağlı bütçe geliri olarak yapılan tahsilatlar, bu hesapla ilişkilendirilmez.

Gelirlerden alacakların terkin işlemleri

1) Gelirlerden alacakların terkinine ilişkin düzeltme ve iade belgesi muhasebe servisine gönderildiğinde, her bir düzeltme ve iade belgesi için düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle veya düzeltme ve iade belgelerinin ekli olduğu günlük icmal listesine göre düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle yılı içinde gelirler hesabına (yılı geçmiş ise giderler hesabına) borç, gelirlerden alacaklar hesabına alacak kaydedilerek terkin edilen tutarlar kayıtlardan çıkarılır.

Gelirlerden alacaklardan yapılan tahsilat

1) Bu hesapta kayıtlı tutarlardan kasa hesabı, banka hesabı veya ilgili diğer hesaplara borç, gelirlerden alacaklar hesabına alacak yazılmak suretiyle tahsil edilen tutarlar gelir yansıtma hesabına borç, bütçe gelirleri hesabına alacak kaydedilir.”

Anılan Yönetmelik’in “121 Gelirlerden takipli alacaklar hesabı, Hesabın niteliği” başlıklı 89’uncu maddesinde “(1) Bu hesap, mevzuatı gereğince tahakkuk ettirilen faaliyet alacaklarından takibe alınan tutarlar ile bunlardan yapılan tahsilat, tecil ve terkinlerin izlenmesi için kullanılır.”

Yönetmelik’in “121 Gelirlerden takipli alacaklar hesabı, Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 90’ıncı maddesinde,

“ (1) Gelirlerden takipli alacaklar hesabına ilişkin işlemler aşağıda gösterilmiştir.

Takibe alma işlemleri

1) İlgili servislerce muhasebe servisine bildirilen takibe alınmış alacaklar, düzenlenecek muhasebe işlem fişi ile gelirlerden takipli alacaklar hesabına borç, ilgisine göre gelirlerden alacaklar hesabı veya gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabına alacak kaydedilerek takip kayıtları yapılır. İlgili servislerce takibe alma işlemi gün sonuna kadar muhasebeye bildirilir.

Takipli alacakların terkin işlemleri

1) Bu hesapta kayıtlı tutarlardan terkin edilenlere ilişkin düzeltme ve iade belgeleri muhasebeye gönderildiğinde, her bir düzeltme ve iade belgesi için düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle veya düzeltme ve iade belgelerinin ekli olduğu günlük icmal listesine göre düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle yevmiye kayıtlarına kaydedilir ve terkin edilen tutarlar kayıtlardan çıkarılır.

Takipli alacaklardan yapılan tahsilat

1) Bu hesapta kayıtlı tutarlardan, kasa hesabı, banka hesabı veya ilgili diğer hesaplara borç, takipli alacaklar hesabına alacak yazılmak suretiyle tahsil edilen gelirler, gelir yansıtma hesabına borç, bütçe gelirleri hesabına alacak kaydedilir.”

Yönetmelik’in “122 Gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabı, Hesabın niteliği” başlıklı 92’nci maddesinde,

“ (1) Bu hesap, mevzuatı gereğince gelirlerden alacaklar hesabı veya gelirlerden takipli alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan içinde bulunulan mali yılsonunu geçmeyen bir süre ile tecil veya tehir edilen tutarlar ile duran varlıklar ana hesap grubundaki gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan dönem sonunda tecil ve tehir süresi bir yılın altına inen tutarlar ile bunlardan tahsil edilen veya takibe alınan tutarların izlenmesi için kullanılır.”

Anılan Yönetmelik’in “122 Gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabı, Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 93’üncü maddesinde,

“(1) Gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabına ilişkin işlemler aşağıda gösterilmiştir.

a) Tecil ve tecilin kaldırılması

1) Mevzuatı gereğince yapılan tecil ve tecillerin kaldırma işlemlerini izlemek ve bunlara ilişkin muhasebe kayıtlarının yapılmasını sağlamak amacıyla, muhasebe bölümünde servisler itibarıyla ayrı ayrı “Tecil Defteri” (Örnek: 57) düzenlenir. Tecil defteri; önce genel bölüme, genel bölümden geriye kalan kısım da vergi ve gelir türlerine göre alt bölümlere ayrılarak tutulur. İlgili servislerden gönderilen tecil fişi ve tecili kaldırma yazıları, tecil defterinin önce genel bölümüne, daha sonra da vergi ve gelir türleri itibarıyla ilgili alt bölümlere, cilt ve sıra numaraları birbirini izleyecek şekilde kaydedilir. Bu kayıt sırasında tecil fişi ve tecili kaldırma yazılarından; takipsiz alacakları ilgilendirenler takipsiz bölüme; takipli alacakları

ilgilendirenler takipli bölüme kaydedilir. Tecil fişi ve tecili kaldırma yazılarının işlenmesinden sonra defterin genel bölümünden alınan sıra numarası ilgili alt bölümlere, alt bölümlerdeki sıra numarası ise genel bölüme ilinti numarası olarak yazılır. Tecil defterinin genel bölümü ile vergi ve gelir türlerine ilişkin bölümlerinin ayrı ayrı toplamları alınır. Bu toplamlardan, tecil bölümü “takipsiz” ve “takipli” sütun toplamlarının gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabının borç toplamına; tecili kaldırma bölümü “takipsiz” ve “takipli” sütun toplamlarının ise aynı hesabın alacak toplamına eşit olması gerekir. Bir yıl veya faaliyet dönemi ile sınırlı olarak tecil ve tehir edilen veya bunlardan tecil ve tehiri kaldırılan tutarlar bu hesaba, içinde bulunulan bir yılı aşan süreyle tecil ve tehir edilen veya bunlardan tecil ve tehiri kaldırılan tutarlar ise duran varlıklar ana hesap grubunda yer alan gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabına kaydedilerek izlenir. Duran varlıklar ana hesap grubunda yer alan gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan dönem sonlarında tecil süresi bir yılın altına inenler bu hesaba aktarılır.

b) Tecilli ve tehirli alacakların terkin işlemleri

1) Bu hesapta kayıtlı tutarlardan terkin edilenlere ilişkin belgeler muhasebe servisine gönderildiğinde, düzenlenecek muhasebe işlem fişiyle yevmiye kayıtlarına kaydedilerek terkin edilen tutarlar kayıtlardan çıkarılır.”

Yapılan incelemede, faaliyet gelirlerinin tahakkuk ve terkinine ilişkin Muhasebe İşlem Fişlerinin (MİF) ekinde tahakkuk bordrolarının ve fişlerinin bulunmadığı, düzenlenen icmallerin tahsilat servis şefi ve düzenleyen görevlilerce imzalanmadığı, gelirlerin tahakkukuna ve terkinine ilişkin bazı MİF’lerin doğrudan muhasebe servisi görevlilerince eki olmayan tek bir fiş şeklinde düzenlenerek muhasebe yetkilisi tarafından imzalandığı, takipli alacaklardan yapılan tahsilatlarda ana para ile gecikme zammı tutarlarının ayrı ayrı gösterilmediği görülmüştür.

Bununla birlikte İdareden alınan gelir türlerine göre düzenlenen sistem tablolarında bazı gelirlerin yüksek oranlarda terkin edildiği, bazı gelirlerin ise tahakkukundan fazla tutarlarda terkin edildiği, muhasebe kayıtlarında gösterilen tutarlar ile gelirlerin türlerine göre kaydedilerek izlendiği sistem kayıtları arasında önemli uyumsuzluklar olduğu tespit edilmiştir.

Tablo 13: Muhasebe Kayıtlarına Göre Faaliyet Alacakları Hesaplarında Gösterilen Tutarlar

Tablo 14: Muhasebe Kayıtlarına Göre Tahakkuk, Tahsilat, Terkin ve Tahsilat Tutarları

Tablo 15: Gelirlerin İzlendiği Sistem Kayıtlarına Göre Tahakkuk, Tahsilat ve Terkin Tutarları

Tablolardan görüldüğü üzere muhasebe kayıtlarında toplam tahakkuk tutarı 1.995.614.136,14 TL iken gelir sisteminde kayıtlı tutar 1.578.071.878,63 TL; muhasebe kayıtlarında kayıtlı terkin tutarı 86.455.522,71 TL iken gelir sisteminde gösterilen tutar 1.074.218.110,12 TL; muhasebe sisteminde kayıtlı net tahsilat tutarı 1.233.961.957,95 TL iken gelir sisteminde yer alan tutar 1.096.861.963,98 TL’dir. Ayrıca gelir siteminde kayıtlı tahsilat ve terkin tutarı toplamı toplam tahakkuk tutarından (2.171.080.074,10 – 1.578.071.878,63) 593.008.195,47 TL tutarında fazladır.

Bu itibarla, İdare gelirlerine ilişkin tahakkuk, tahsilat ve terkin işlemlerinin belirtilen mevzuat hükümlerine uygun olarak yapılması ve bu işlemlerin muhasebe kayıtlarının mevzuata uygun ve düzenli bir şekilde tutulması gerekmektedir.