Belediye Tarafından İdare Edilen Toptancı Halinin Mevzuata Uygun Yönetilmemesi (Sayıştay)

BULGU: Belediye Tarafından İdare Edilen Toptancı Halinin Mevzuata Uygun Yönetilmemesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

Kamu İdaresine ait toptancı halinde yapılan fiili denetimlerde, mevzuata aykırılıklar ve uygulamaya ilişkin eksiklikler olduğu görülmüştür.

5957 sayılı Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkındaki Kanun’un 11’inci maddesinin ilk fıkrasında İşyerlerinin kiralanması veya satılması 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine göre yapılır. Kira süresi en fazla on yıldır. Bakanlıkça belirlenen esaslara uygun olması kaydıyla, kira süresi sona erenlerle ihaleye çıkılmaksızın yeniden kira sözleşmesi yapılabilecektir. Aynı Kanun’un 17’nci maddesinin 6’ncı fıkrasında il ve ilçe merkezlerinin giriş ve çıkışları ile şehirlerarası yollarda kontrol ve denetim noktası kurulması ve işletilmesine ilişkin usul ve esasların Bakanlık ve İçişleri Bakanlığınca birlikte belirleneceği ifade edilmiştir.

Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik’in 59’uncu maddesinin 1’inci ve 2’nci fıkralarında ise kontrol ve denetim noktalarının, toptancı hali bulunan il merkezlerinin giriş ve çıkışlarında, trafik düzeni ve güvenliği dikkate alınarak, ilgili belediyenin talebi üzerine o ilin mülki idare amirinin onayı ile kurulacağı, Bakanlıkça belirlenen yerlerde kontrol ve denetim noktası kurulmasının zorunlu olduğu, kontrol ve denetim noktalarında denetimlerin, hal yöneticisi ya da hal zabıtası ve/veya hal yöneticisince görevlendirilen diğer personelce yerine getirileceği, ihtiyaç halinde bu noktalarda, kolluk kuvvetlerinden de yeterli sayıda personel görevlendirileceği,

Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin 9’uncu ve 10’uncu fıkralarında, toptancı haline gelen araçlar ile halden çıkan araçlarda bulunan malların ağırlığının tartılabileceği, yeterli sayı ve kapasitede ağırlık kontrol üniteleri ile kontrol ve kayıt işlemlerinin yapılacağı bilgi işlem altyapısına sahip kontrol kulübelerinin, toptancı halinin giriş ve çıkışlarına ve uygun görülecek alanlara yerleştirileceği, toptancı halinin etrafının, insan ve mal girişine izin vermeyecek şekilde çevrileceği,

Yönetmelik’in 22’nci maddesinin 3’üncü fıkrasında, Belediyece görevlendirilecek zabıta sayısının, küçük toptancı hallerinde 3(üç), orta toptancı hallerinde 15 (on beş), büyük toptancı hallerinde ise 30 (otuz) kişiden az olamayacağı ve yapılacak görevlendirmelerde, toptancı halinin işlem hacminin de dikkate alınması gerektiği,

Yönetmelik’in 4’üncü maddesinin (p) ve (r) fıkralarında, Bakanlık bünyesinde elektronik ortamda kurulan ve internet tabanlı çalışan merkezi hal kayıt sisteminin ve sistem internet sayfası olarak www.hal.gov.tr adresinin kullanılacağı, 40’ıncı maddesinde ise bildirimcilerin hal kayıt sistemine kaydolmak ve sevk edecekleri malları sevkinden önce sisteme bildirmek zorunda oldukları, 43’üncü maddenin 1’inci fıkrasının(ç) bendinde, bildirim üzerine tahakkuk eden hal rüsumunu 5 iş günü içinde ödemenin veya ödenmesini sağlamanın bildirimcilerin yükümlülüğünde olduğu, 44’üncü maddenin 10’uncu fıkrasında hal rüsumuna ilişkin ödemelerin 45’inci maddeye göre Bakanlıkça belirlenen banka nezdinde açılan hesaba yatırılacağı, 45’inci maddede hal rüsumunun paylaşımının nasıl yapılacağı, 41’inci maddenin 14’üncü fıkrasında bildirim üzerine tahakkuk eden hal rüsumunun beş iş günü içinde ödenmemesi halinde, ödeme yapılana kadar yeni bir bildirimde bulunulamayacağı,

Yönetmelik’in 47’nci maddesinin 8’inci fıkrasında cezalı hal rüsumuna ilişkin ödemelerin, ilgili belediyece bu amaçla açılan banka hesabına yatırılmak suretiyle yapılacağı, bu hesapta toplanan tutarların yarısının her ayın sonunda tespit ve/veya yakalama eylemine bizzat ve fiilen katılan kamu görevlilerine ikramiye olarak ödeneceği,

Yönetmeliğin 50’nci maddesinin 1’inci fıkrasının (a) bendinde ise toptancı hallerindeki işyerlerinde Kira bedelini belediyenin yazılı uyarısına rağmen ödemeyenler ile teminatını süresinde vermeyenler veya eksilen teminatını süresinde tamamlamayanların kira sözleşmesinin feshine belediye encümenince karar verileceği,

Yönetmeliğin 57’nci maddesinin 1’inci fıkrasında Belediyeye gelir olarak kaydedilen hal rüsumu tutarlarının en az yüzde onu belediye toptancı halinin temizlik, güvenlik, aydınlatma, bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanması ve kapasitesinin arttırılması, ihtiyaç duyulan bilgi işlem sisteminin kurulması ve lüzumlu diğer teknik donanımın sağlanması, soğuk hava deposu, laboratuvar, tasnif ve ambalajlama ile diğer tesislerin kurulması ve işletilmesi için harcanmak üzere, izleyen yıl belediye bütçesine ödenek olarak konulacağı,

Yönetmelik’in Geçici 1’inci maddesinin 12’inci fıkrasında 1/1/2012 tarihinden önce kurulmuş toptancı hallerindeki tahsisli işyerleri, mevcut tahsis sahiplerine Kanunun yürürlüğe girdiği 1/1/2012 tarihinden itibaren hiçbir işleme gerek kalmaksızın on sekiz yıl süreyle kiralanmış sayılacağı,

İfade edilmektedir.

Kamu İdaresine ait toptancı halinde yapılan fiili denetimler sonucunda;

Toptancı hallerinin bulunduğu il ve ilçe merkezlerinin giriş ve çıkışları ile şehirlerarası yollarda personel eksikliği nedeniyle kontrol ve denetim noktası kurulmadığı, bu nedenle toptancı halleri dışında satılan sebze, meyve ve diğer malların sisteme bildiriminin yapılıp yapılmadığının veya sisteme bildirilenlerin ağırlık ve miktarlarının, kontrolünün yapılamadığı,

Beyan edilen miktar üzerinden hal rüsumunun hal kayıt sitemi tarafından hesaplandığı,

– Hal giriş ve çıkışlarında yer alan kontrol kulübelerinin fiziki durumu ile çalışma şartlarının uygun olmadığı,

– Büyükşehir belediyesi merkez ve ilçe hallerinde asgari 39 zabıta görevlendirilmesi gerekirken 34 zabıta ile hizmet verildiği,

– Bir ilçe halinin Yönetmelik’in 9’uncu maddesinin dokuzuncu fıkrasına aykırı olarak etrafının insan ve mal girişini engelleyecek şekilde çevrilmediği,

– Uygulamada tahakkuk eden hal rüsumunu 5 iş günü içinde ödemeyen bildirimcilerin, ödeme yapılana kadar yeni bir bildirimde bulunulamaması için Bakanlıkça hal kayıt sistemindeki bildirim ekranının otomatik olarak kapatılmadığı, inisiyatifin hallerin yöneticilerine bırakıldığı, bu nedenle 5 iş günü sınırına uyulmadığı, haller arasında ise uygulama birliği bulunmadığı, bu durumun kamu alacağının tahsilatını geciktirdiği,

– Toptancı hallerindeki işyerlerinde teminat bedellerini tamamlamayan kiracılar bulunmasına rağmen idarece temerrüde düşen tüm kiracılarına mevzuat hükümleri çerçevesinde sistematik olarak takip, ihtar, fesih işlemleri yapılmadığından, İdarenin hallerde bulunan taşınmazlarını usulüne uygun ve etkin bir biçimde yönetmediği,

– 16 adet köşe başı işyerinin yol olarak ayrılmış bölümleri ücretsiz ve izinsiz kullandığı,

– Belediyeye gelir olarak kaydedilen hal rüsumu tutarlarının en az yüzde onu belediye bütçesine ödenek olarak ayrılmadığı,

tespit edilmiştir.

Yukarıda belirtilen eksikliklerin yanı sıra kontrol ve denetim yetersizliklerinin de giderilmesi adına gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir.