Belediyeler Tarafından Tahsil Edilen Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payının Takip Edilmemesi (Sayıştay)

BULGU: Belediyeler Tarafından Tahsil Edilen Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payının Takip Edilmemesi

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 12’nci maddesi gereğince Belediyeler tarafından Emlak Vergisi Kanunu uyarınca tahsil edilen emlak vergisinin %10’u nispetinde tahakkuk ettirilerek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” adı altında tahsil edilen tutarın, İl Özel İdarelerinde veya Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı’nda (YİKOB) açılan hesaplara aktarılmadığı tespit edilmiştir.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” başlıklı 12’nci maddesinde aynen; “Özel hukuka tabi gerçek ve tüzelkişilerin mülkiyetinde bulunan korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarının; korunması, bakım ve onarımı için Kültür ve Turizm Bakanlığınca ayni, nakdi ve teknik yardım yapılır (…) .(2)
(Ek fıkra: 14/7/2004 – 5226/6 md.) Bu amaçla, Bakanlık bütçesine yeterli ödenek konulur. Bakanlıkça yapılacak yardımlara ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.
(Değişik altıncı fıkra : 4/2/2009-5835/1 md.) Belediyelerin ve il özel idarelerinin görev alanlarında kalan kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla kullanılmak üzere 29/7/1970 tarihli ve 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanununun 8 inci ve 18 inci maddeleri uyarınca mükellef hakkında tahakkuk eden emlak vergisinin % 10’u nispetinde Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı tahakkuk ettirilir ve ilgili belediyesince emlak vergisi ile birlikte tahsil edilir.
(Değişik yedinci fıkra: 4/2/2009-5835/1 md.) Tahsil edilen miktar, il özel idaresi tarafından açılacak özel hesapta toplanır. Bu miktar; il özel idaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma, projelendirme, plânlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il özel idaresine ve il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılır ve bu pay valinin denetiminde kullanılır. İl özel idarelerince yapılan projeler için kullanılan miktar özel hesabın % 30’unu geçemez.
(Ek fıkra: 14/7/2004 – 5226/6 md.) Bu madde uyarınca tahakkuk eden katkı payları hakkında 1319 sayılı Kanunun üçüncü kısmı hükümleri uygulanır. Katkı paylarına ilişkin usul ve esaslar İçişleri Bakanlığının görüşü alınarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile Bakanlık tarafından belirlenir.(3)
(Ek fıkra: 28/12/2006-5571/22 md.) Yukarıdaki hükümlere göre, taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı olarak tahsil olunan miktarlar tahsil edildiği ayı takip eden ayın onuncu günü akşamına kadar il özel idarelerine bir bildirim ile beyan edilerek aynı süre içinde ödenir. Tahsil ettikleri katkı payını yukarıda belirtilen süre içinde il özel idarelerine yatırmayan belediyelerden, bu katkı payları 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre gecikme zammı tatbik edilerek tahsil edilir.
(Ek fıkra: 28/12/2006-5571/22 md.) Belediye başkanları, belediyelerin tahsil ettikleri paylardan il özel idarelerine ödemeleri gereken taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı paylarının, zamanında ve tam olarak ödenmesini sağlamakla yükümlüdür. Ödenmeyen paylar, ilgili il özel idaresinin talebi üzerine ilgili belediyenin İller Bankasından aldığı genel bütçe vergi gelirleri payından kesilerek talep eden özel idareye gönderilir.” denilmektedir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükmünde, belediyelerce taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı payının tahsil edilerek İl Özel İdarelerine veya Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıkları bünyesinde açılacak hesaplara aktarılarak, o ildeki kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma, projelendirme, plânlama ve uygulama konularında harcanması öngörülmektedir.
Adı geçen yasal düzenlemeye dayanılarak çıkarılan Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payı Yönetmeliği ise; toplanan bu katkı payının tarh, tahakkuk ve tahsiline, tahsil edilen tutarın katkı payı hesaplarına aktarılmasına ve bu hesaplarda toplanan tutarın kullanılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektedir.
Mezkur Yönetmelik’in 5’inci maddesinde; katkı payının tarh, tahakkuk ve tahsiline, 6’ncı maddesinde; Belediyelerce katkı payı olarak tahsil olunan tutarların, tahsil edildiği ayı takip eden ayın onuncu günü akşamına kadar İl Özel İdarelerine veya Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarına bir bildirim ile beyan edilerek aynı süre içinde katkı payı hesabına yatırılmasına ve tahsil edilen katkı payının süresi içinde bu hesaba aktarılmasından belediye başkanı ve hesap işleri müdürünün birlikte sorumlu olacağına ilişkin düzenlemelere yer verildikten sonra bahsi geçen katkı payının kullanımına Yönetmelik’in 7’nci maddesinde değinilmiş ve ilgili maddenin 4’üncü fıkrasında da; “Yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı bulunan illerde toplanan katkı payı tutarlarının %20’lik kısmı yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığınca Bakanlığın öncelik vereceği projelerde kullanılır. Bakanlığın öncelik vereceği işlerde 8’inci madde ve 12’nci maddenin birinci fıkrasındaki şartlar aranmaz. Bakanlığın öncelik vereceği işlere ait katkı payı tutarları İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerince takip edilir ve güncel bilgiler İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri tarafından her yıl Ocak ve Temmuz aylarında Bakanlığa bir rapor halinde sunulur. Yıl içinde proje karşılığı tahsis edilmeyen tutar aynı amaçla kullanılmak üzere Bakanlık bütçesine aktarılır. Aktarılan bu tutarları aynı amaçla kullanmak üzere gelecek yıl bütçesine aktarmaya Bakanlık yetkilidir.” denilmiştir.
Belirtilen mevzuat hükümleri çerçevesinde mevcut uygulamaya bakıldığında; Belediyelerin topladıkları emlak vergisi tutarının %10’u oranında katkı payı olarak tahsil olunan miktarları, tahsil edilen ayı takip eden ayın onuncu günü akşamına kadar İl Özel İdarelerine veya Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarına bir bildirim ile beyan ederek aynı süre içinde ödemeleri gerekirken ödemedikleri görülmüştür. İl Özel İdareleri ve Belediyelerin toplam borçları aşağıda yer alan tabloda görüldüğü üzere yaklaşık 3.785.574.546,51 TL olup bu tutardan Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarınca Bakanlık bütçesine aktarılması gereken %20 oranındaki tutar; 723.901.730,02 TL’dir.
Bakanlık tarafından taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına dair katkı payını ödemeyen belediyelere mevzuatın öngördüğü müeyyideler ve sorumlulukların bildirilerek alacağın takibi ve tahsilinin sağlanması gerektiği hususu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığı’na iletildiği, yasal müeyyide ve sorumluluklarının kendilerine hatırlatıldığı ve bu bildirim üzerine İçişleri Bakanlığı tarafından YİKOB ve İl Özel İdarelerine gerekli talimatların iletilmesinin sağlandığı anlaşılmıştır. Ayrıca Bakanlık tarafından taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı payının düzenli olarak aktarılmasının sağlanması için idari sorumluluk anlamındaki gerekli düzenlemeler ile payın otomatik olarak aktarımını
gerçekleştirmek için teknik bir altyapının kurulması hususlarını içeren Kanun ve Yönetmelik çalışmaları da sürdürülmektedir.
Sonuç olarak, bulgu konusu hususun 2021 yılı denetim dönemi içinde de devam ettiği anlaşılmaktadır. 5571 sayılı Kanun’un 22’nci maddesi ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 12’nci maddesine eklenen fıkra hükümlerinde; tahsil ettikleri katkı payını Kanunda belirtilen süre içinde il özel idarelerine yatırmayan belediyelerden, bu katkı paylarının 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre gecikme zammı tatbik edilerek tahsil edileceği, yine ödenmeyen payların, ilgili il özel idaresinin talebi üzerine ilgili belediyenin İller Bankasından aldığı genel bütçe vergi gelirleri payından kesilerek talep eden özel idareye gönderileceği belirtildiğinden, bu kapsamda Bakanlık tarafından; taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına dair katkı payını ödemeyen belediyelere mevzuatın öngördüğü müeyyideler ve sorumlulukların bildirilerek alacağın takibi ve tahsilinin sağlanmasına yönelik çalışmaların tamamlanması gerektiği değerlendirilmektedir.