|
ÖZET: Tatvan Belediyesi’nin mali durumu, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporu’na göre sürdürülebilirlik açısından ciddi riskler taşımaktadır. Yapılan incelemeler, belediyenin toplam borçlarının yıllık gelirlerini aştığını ve bütçe açığının sürekli olarak arttığını göstermektedir. 2022-2024 döneminde, bütçe açığı 66.417.216,12 TL’den 199.828.270,22 TL’ye çıkarak %300 oranında bir artış göstermiştir. 2024 yılı itibarıyla toplam borç miktarı 1.384.460.584,09 TL’ye ulaşmış, bunun %60,98’i kısa vadeli, %110,32’si ise uzun vadeli borçlardan oluşmaktadır.
Belediyenin mali tablolarında, personel şirketine ait borçlar görünmemekte, ancak bu borçların ödenmemesi nedeniyle belediye, vergi ve SGK borçlarından sorumlu tutulmaktadır. 2024 yılı itibarıyla, belediyenin toplam gelirinin %76’sı merkezi idareden gelen paylardan oluşmakta, öz gelirlerin oranı ise yalnızca %24’tür. Bu durum, merkezi idare paylarında bir kesinti olması halinde belediyenin temel giderlerini karşılamakta zorlanacağı anlamına gelmektedir. Sonuç olarak, Tatvan Belediyesi’nin mali yapısının sürdürülebilirliği için gelir ve harcama yönetiminde acil tedbirler alınması gerekmektedir. Kamu hizmetlerinin etkin bir şekilde sunulabilmesi için mali dengenin sağlanması kritik öneme sahiptir. |
BULGU: Belediyenin Mali Yapısının Sürdürülebilirliğinde Riskler Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Tatvan Belediyesinin mali tabloları incelendiğinde, kurum borçlarının toplam gelirlerinin üzerine çıktığı, yıllar itibarıyla bütçe denkliğinin sağlanamadığı, kurumun ödemesi gereken faiz ve gecikme zammı gibi giderlerde sürekli bir artış yaşandığı ve bu nedenle mali yapının sürdürülebilirliğinde riskler bulunduğu görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu’nun “Dış denetim” başlıklı 68’inci maddesinde bu denetimin kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli olarak kullanılıp kullanılmadığının belirlenmesi, faaliyet sonuçlarının ölçülmesi ve performans bakımından değerlendirilmesi suretiyle yapılacağı belirtilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunun “Hesap verme sorumluluğu” başlıklı 8’inci maddesinde de; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorunda olduğu hükme bağlanmıştır.
Aynı Kanun’un “Üst yöneticiler” başlıklı 11’inci maddesinde üst yöneticilerin diğer sorumluluklarının yanında kaynakların etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımını sağlamaktan, malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesi ve izlenmesinden sorumlu oldukları ifade edilmiştir.
Tatvan Belediyesinin 2022-2024 yılları arasındaki bütçe gerçekleşmelerine bakıldığında, kurumun sürekli bütçe açığı verdiği ve bütçe açığının 2024 yılına gelindiğinde 2022 yılına göre %300 artarak 66.417.216,12 TL’den 199.828.270,22 TL’ye çıktığı tespit edilmiştir.
Tablo 9: Kurumun 2022-2024 Yılları Arası Bütçe Gelir-Gider Dengesi
| 2022 (TL) | 2023 (TL) | 2024 (TL) | |
| Bütçe Gelirleri Toplamı | 338.656.669,06 | 509.792.000,28 | 808.199.199,77 |
| Bütçe Giderleri Toplamı | 405.073.905,18 | 618.277.524,28 | 1.008.027.469,99 |
| Bütçe Dengesi | -66.417.236,12 | -108.485.524,00 | -199.828.270,22 |
Kurumun yıllar itibariyle sürekli bütçe açığı vermesi mali tablolarına da yansımış ve 2024 yılı sonu itibariyle kurumun toplam borç miktarı 1.384.460.584,09 TL’ye ulaşmıştır. Söz konusu borçların %35,60’ına tekabül eden 492.851.580,51 TL’sinin kısa vadeli borçlardan, %64,40’ına tekabül eden 891.609.003,59 TL’sinin ise uzun vadeli borçlardan oluşmaktadır. Kurum borçlarının gelirlerine oranına baktığımızda kurumun kısa vadeli borçlarının toplam gelire oranının %60,98, uzun vadeli borçlarının gelirine oranının %110,32, toplam borçlarının gelire oranının ise %170,30 olduğu görülmektedir. Diğer bir ifade ile kurumun 1 yıl içinde ödenmesi gereken borç miktarı toplam gelirlerinin %60,98’ine, bir yıldan daha uzun sürede ödenmesi gereken borçları ise toplam gelirinin %110,32’sine ulaşmış bulunmaktadır.
Tablo 10: 2024 Yılı Sonu İtibarıyla Belediyenin Borçlarının Dağılımı
| Kısa Vadeli Olan Borç Miktarı(TL) | Uzun Vadeli Olan Borç Miktarı(TL) | Toplam Borç Miktarı(TL) |
| 492.851.580,51 | 891.609.003,59 | 1.384.460.584,09 |
Belediyeler tarafından konsolide bilanço üretilmediğinden, söz konusu borçların içinde Belediye Personel Şirketinin kamu kurum ve kuruluşlarına olan borçlarına ilişkin faiz ve gecikme zamları bulunmamaktadır. Her ne kadar ayrı bir tüzel kişiliği olduğu gerekçesiyle personel şirketine ait borçlar belediyenin bilançosu içinde gözükmese de bu borçların ödenmemesinin ana nedeni, belediyenin şirkete ilişkin hakedişlerde sadece işçilere ait net maaşları ödeyip, vergi ve SGK borçları başta olmak üzere şirketin alacaklarını ödememesidir. Dolayısıyla vergi ve SGK borçlarının ana parası ve işleyen faiz ve gecikme zamlarından belediye birinci derecede sorumlu olup, bu borçlara ilişkin şirketin maruz kaldığı her türlü zararı da ödemekle mükelleftir. Bu nedenle, bu borçları da eklediğimizde belediyenin gerçek borç tutarı bilançoda yer alan borcun üzerinde olduğu anlaşılmaktadır.
Kurum tarafından belediye şirketine ait vergi ve SGK prim borçları ödenememesine rağmen, uygulamada bakıldığında personel sayısının artırılmaya devam edildiği, 2024 yılı başında 182 olan toplam şirket personeli sayısının 2024 yılı sonunda %119,23 oranında artırılarak 399’a yükseltildiği, bunun yanında memurlara ilişkin sosyal denge tazminatında da tavan limitin üzerinde anlaşma yapıldığı görülmüştür. Bu durum, kurumun finansman açığını kapatmak için bankalardan borçlanmak zorunda kalmasına, idarenin kamu ve elektrik şirketi başta olmak üzere piyasaya olan borçlarının zamanında ödeyememesine ve bu nedenle daha fazla faiz ve gecikme zammı cezalarına maruz kalarak zaten bozuk olan mali yapının daha da bozulmasına neden olmuştur. Aşağıda yer alan tabloda idarenin bazı borçlarının ana para ve faizleri verilmiştir.
Tablo 11: 2024 Yılı Sonu İtibarıyla Bazı Borçların Anapara, Faiz ve Gecikme Faizi Tutarları
| Ana Para (TL) | Gecikme/Kredi Faizi Tutarı (TL) |
Toplam Borç (TL) |
Gecikme Faizinin Toplam Borca Oranı |
|
| Kamu Kurumlanna Olan Borç Tutarı | 18.486.621,55 | 13.963.237,07 | 32.449.858,62 | % 75,53 |
| Elektrik Firmasına Olan Borç Tutarı | 57.279.172,20 | 29.944.335,25 | 87.223.507,45 | % 52,28 |
| Bankalara Olan Borç Tutarı | 399.588.390,89 | 283.284.431,19 | 682.872.822,08 | % 70,89 |
Buna göre, kurumun finansman açığı nedeniyle bankalara olan toplam borcu 682.872.822,08 TL olup, bu borcun faizi 283.284.431,19 TL’dir. Banka kredilerinin faizinin ana paraya oranı ise %70,89’tür. Aynı şekilde finansman yetersizliği nedeniyle zamanında ödenemeyen vergi, SGK prim borçları gibi kamu kurumlarına olan borçların toplam tutarı 32.449.858,62 TL olup, bu tutarın %75,53’üne tekabül eden kısmı gecikme zammı ve gecikme faizinden kaynaklanmaktadır. Kurumun 2024 yılı sonu itibariyle elektrik firmasına ödemesi gereken 87.223.507,45 TL borcunun %52,28’i gecikme faizinden oluşmaktadır.
Bu durum, kurumun finansman açığını kapatmak için yüksek faizle borçlanmak zorunda kaldığını, zamanında ödenemeyen kamu ve özel sektör borçları için yüksek tutarlarda gecikme zammı ve gecikme faizi gibi ek mali külfetlere katlandığını, bunun sonucunda da mali yapısının giderek daha da bozulduğunu göstermektedir.
Kurumun gelir yapısına bakıldığında ise kurumun toplam gelirlerinin %76’sının merkezi idareden gelen paylardan oluştuğu, öz gelirlerinin toplam gelirlerinin sadece %24’üne tekabül ettiği gözükmektedir. Merkezi idare paylarına olan yüksek bağımlılık nedeniyle merkezi idare paylarında herhangi bir kesinti yapılması durumunda kurumun temel giderlerini bile ödemekte zorlanacağı aşikardır.
Kamu idaresi cevabında, 2023 yılı içinde harcandığı halde 2023 yılı bütçesinde yeterli ödenek bulunmadığından bu harcamaların 2024 yılı bütçesi içerisinde gider olarak kayıt altına alındığı, bir önceki yıl bütçe gideri 2024 yılına sirayet ettiğinden bütçe açığı oranı yükseldiği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, belediyeler kamu hizmeti sunduğundan karlılık amaçlı olarak çalışmaları beklenmez. Ancak kamu hizmetlerinin zamanında ve aksatılmadan verilebilmesi için mali yapının sürdürülebilir olması gerekmektedir. Bu nedenle idarenin mali yapısının sürdürülmesinde risk oluşturan faktörlerin azaltılması için kurum tarafından gelir ve harcama hususunda gerekli tedbirlerin alınması gerektiği kanaatine varılmıştır.