Birim Fiyatlı Yapım İşi İhalesinde İş Kalemlerinin, Metrajların ve Yaklaşık Maliyetin Doğru Tespit Edilememesi Sebebiyle Rekabet İlkesinin Sağlanamaması (Sayıştay)

BULGU: Birim Fiyatlı Yapım İşi İhalesinde İş Kalemlerinin, Metrajların ve Yaklaşık Maliyetin Doğru Tespit Edilememesi Sebebiyle Rekabet İlkesinin Sağlanamaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi

Kamu İdaresi tarafından birim fiyat teklifli bazı yapım işlerinde, birim fiyat teklif cetveli ve yaklaşık maliyet belirlenirken iş kalemleri ve imalat miktarlarının doğru tespit edilmemesi sebebiyle rekabet ilkesinin sağlanamadığı görülmüştür.

04.03.2009 tarih ve 27159 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına esas miktarların tespiti” başlıklı 9’uncu maddesinde yaklaşık maliyet hesabına esas miktarların belirlenebilmesi için birim fiyatlı teklif almak suretiyle ihale edilecek işlerde mümkün olan arazi ve zemin etüdünün yapılmasının, işin niteliğine göre ön ve/veya kesin projenin hazırlanması ve yaklaşık maliyetin söz konusu projelere dayanılarak hesaplanmasının, işin bünyesindeki imalat kalemlerinin adını ve yapılacağı yerleri gösteren yaklaşık maliyetin hazırlanmasına esas teşkil eden mahal listesinin hazırlanmasının, ihale konusu işe ait proje ve mahal listelerindeki ölçü ve tarifelere göre işin bünyesine giren imalatların hangi kısımda ve ne miktarda yapılacağının belirlenmesi amacıyla iş kalemi şeklinde metraj listelerinin oluşturulmasının, iş kalemlerine ilişkin detaylı açıklamaları içeren birim fiyat ve imalat tariflerinin hazırlanmasının gerektiği belirtilmiştir.

Yapım İşleri Genel Şartnamesinin “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde birim fiyatlı sözleşme, ön veya kesin projelere göre bunlara ilişkin mahal listeleri ile birim fiyat tariflerine dayalı olarak idarelerce hazırlanmış cetvelde yer alan her bir iş kaleminin miktarı ile yüklenici tarafından bu iş kalemleri için teklif edilen birim fiyatların çarpımı sonucu bulunan tutarların toplamı üzerinden yapılan sözleşme olarak tanımlanmıştır.

Birim fiyatlı işlerde bedelin tespitine ilişkin iki esas unsur bulunmaktadır. Bunlar, idare tarafından tespit edilecek iş kalemleri ile bunlara ilişkin imalat miktarları ve yüklenici tarafından iş kalemleri için teklif edilen birim fiyatlardır. Yaklaşık maliyet hesaplanmasına esas miktarların belirlenmesi için öngörülen işlemlerin etkin ve doğru bir şekilde yapılmasının idarenin gerçek ihtiyaçlarının ortaya konulması, ihale sürecinin temel ilkelere uygun olarak yürütülebilmesi ve süreç sonunda ihale bedelinin en ekonomik şekilde belirlenmesinin temelini oluşturduğu anlaşılmaktadır.

Yapılan incelemede, “Yol ve Kaldırım Düzenlenmesi İşinin” birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edildiği, yapım işine ilişkin kesin proje hazırlanmayıp ön proje üzerinden işlemlerin gerçekleştirildiği, ihale öncesinde arazi ve zemin etüt çalışmalarının gerçekleştirilmediği, imalat kalemlerinin adını ve yapılacağı yerleri gösterir mahal listesinin gerçekçi bir şekilde hazırlanmadığı, imalatların hangi kısımda ve ne miktarda yapılacağını belirten metraj listelerinin tahmini olarak hazırlandığı, yapım işine ilişkin birim fiyat cetvelinde yer alan iş kalemlerinin ve miktarlarının mevzuat hükümleri çerçevesinde belirlenmediği, dolayısıyla ihale dokümanındaki bu bilgilerin gerçeği yansıtmayan tahmini bilgiler olduğu, netice itibariyle iş sonunda yüksek miktarlarda sapmalar gerçekleştiği ve tüm bu sürecin ihale aşamasında rekabeti engelleyici sonuçlara sebebiyet verdiği tespit edilmiştir.

İhale dosyasındaki verilerden idare tarafından öngörülen iş kalemleri ve bunlara ilişkin imalat miktarları ile yapım sonucu gerçekleştirilenler arasında yüksek oranlarda sapmalar bulunduğu görülmektedir. Örneğin; 18 sıra no.lu merdiven bordürü döşenmesi tanımlı iş kalemi idare tarafından 54,50 metre olarak öngörülmesine rağmen %716,7 oranında artış ile iş sonunda 445,14 metre olarak gerçekleştirilmiş; 15 sıra no.lu görme engelli yürüme ve/veya uyarıcı taşı döşenmesi iş kalemi idare tarafından 64 metre olarak öngörülmesine rağmen %87,7 oranında azalış ile 7,84 metre olarak gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte aynı özellikleri içeren, yalnızca ebat farkı olan sert pvc plastik pis su borusu tanımlı 6, 7 ve 8 no.lu kalemlerden, 6 no.lu kalemde %100 oranında azalış gerçekleştirilirken 7 no.lu iş kaleminde %146,7; 8 no.lu iş kaleminde %486,1 oranında artış gerçekleştirilerek iş tamamlanmıştır. Benzer durumların idare tarafından gerçekleştirilen restorasyon işlerine yönelik ihalelerde de bulunduğu görülmüştür.

Bununla birlikte, iş kalemlerinin ve imalat miktarlarının ihtiyaca uygun ve doğru belirlenmemesi sebebiyle yapım sürecinde meydana gelen sapmalar sonucunda; nihai imalat miktarları ile en avantajlı ikinci istekli teklif birim fiyatlarının çarpılmasıyla ulaşılan toplam tutarın (9.141.377,31 TL), yüklenicinin teklif birim fiyatlarıyla çarpılmasıyla ulaşılan toplam tutardan (9.551.932,25 TL) düşük olduğu görülmüştür.

Kamu İdaresi cevabında, izleyen dönemlerde düzenlenecek ihale dokümanlarında gerekli dikkat ve özenin gösterileceği ifade edilmiştir.

İhaleye katılan istekliler birim fiyat tekliflerini serbestçe belirleyebilmektedir. Ancak birim fiyat teklif cetvelindeki iş kalemleri ile imalat miktarlarının tespiti hususunda idarelerin mevzuatta öngörülen yükümlülükleri yerine getirmesi gerekmektedir. Birim fiyat teklif cetvelindeki iş kalemleri ile imalat miktarlarında meydana gelen yüksek oranlı sapmaların ihale sürecinde rekabeti engelleyebileceği anlaşılmaktadır.

Kamu İdaresi tarafından ihtiyaçların gerçekçi olarak tespit edilmesi ve yaklaşık maliyet hesabına esas miktarların belirlenebilmesi için mevzuatta öngörülen iş ve işlemlerin eksiksiz ve doğru biçimde yürütülmesi gerekmektedir.