| ÖZET: 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporları’na göre, 3213 sayılı Maden Kanunu uyarınca elde edilen buluculuk hakkı gelirleri mali tablolara yansıtılmamıştır. Kurum, bu yıl 34.752.712,35 TL gelir elde etmesine rağmen, buluculuk haklarına ilişkin bilgiler muhasebe kayıtlarında bulunmamaktadır. Mevzuat gereği, yararlanma yetkisi veren hakların muhasebeleştirilmesi ve mali tablolarda gösterilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. |
BULGU: Buluculuk Hakkı ile İlgili Bilgilerin Mali Tabloya Yansıtılmaması
2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
3213 sayılı Maden Kanunu uyarınca Kurum tarafından buluculuk hakkı kapsamında gelir elde edilmesine rağmen, buluculuk belgesine dayanak teşkil eden ve hukuki olarak yararlanma yetkisi veren buluculuk haklarına ilişkin herhangi bir bilginin mali tablolara yansıtılmadığı tespit edilmiştir.
Buluculuk kavramı, 3213 sayılı Maden Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinde; “Herhangi bir ruhsat döneminde bir kaynak veya rezervin ulusal maden kaynak ve rezerv raporlama koduna göre hazırlanmış rapor sonucunda ortaya çıkartılması.” olarak tanımlanmıştır.
Buluculuk hakkı ise mezkur Kanun’un “Buluculuk hakkı” başlıklı 15’inci maddesinde;
“Ruhsat sahibi, arama ve/veya işletme ruhsatı süresince Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv Raporlama Koduna göre hazırlanan teknik raporlar ile kaynak veya rezerv olarak bildirdiği madenlerin bulucusu sayılır. Bu hakkı talep eden ruhsat sahibine buluculuk belgesi verilir.
Buluculuğa konu madenin bulucusu dışında bir başkası tarafından işletilmesi halinde, bu alandan üretilen maden için tahakkuk eden buluculuk hakkı her yıl haziran ayı sonuna kadar bu alanda üretim yapan kişiler tarafından hak sahibine ödenir.”
İfadeleri ile düzenlenmiştir.
Nitekim Kurum tarafından buluculuk hakkı kapsamında 2022 yılı içinde 34.752.712,35 TL gelir elde edilmiştir.
Ancak, söz konusu gelire dayanak teşkil eden buluculuk haklarına ilişkin herhangi bir bilgi mali tabloda mevcut değildir. Muhasebe mevzuatı gereğince yararlanma yetkisi veren bir hakkın da muhasebeleştirilmesi gerekmektedir.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “260 Haklar hesabı” başlıklı 194’üncü maddesinde bu hesabın; “bedeli karşılığı edinilen hukuki tasarruflar ile belirli alanlarda tanınan kullanma ve yararlanma gibi hak ve yetkiler dolayısıyla yapılan ve ekonomik değer taşıyan harcamaların izlenmesi için” kullanılacağı belirtilmiştir.
Buluculuk hakkı için Kanun’da “Ruhsat sahibi, arama ve/veya işletme ruhsatı süresince Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv Raporlama Koduna göre hazırlanan teknik raporlar ile kaynak veya rezerv olarak bildirdiği madenlerin bulucusu sayılır. Bu hakkı talep eden ruhsat sahibine buluculuk belgesi verilir.” denilmekte olup buna göre “buluculuk hakkı”, Kurumun bütçesinde önemli bir maliyet kalemi olarak yer alan proje bazlı saha faaliyetlerinden sondaj çalışmaları ile bu çalışmalardan elde edilen çıktıların analizleri ve sonuç olarak sahanın kaynak veya rezerv bilgisini içeren teknik raporların yazımı ile noktalanan tüm sürecin bir sonuç ürünüdür. Buna göre Buluculuk hakları mali tablolarda maliyet değeri tüm bu süreci kapsayacak şekilde tespit edilmek suretiyle ve maliyet değeri ile yer almalıdır. Kurumun daha önce buluculuk hakkı elde ettiği sahalar ile maliyet bedelini tespit etme imkanı olmayan haklarının ise iz bedeli ile takip edileceği açıktır.
Maliyet bedeli, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinde; “Bir varlığın satın alınması, üretilmesi veya değerinin arttırılması için yapılan harcamalar veya verilen kıymetlerin toplamını,” şeklinde, iz bedeli ise mezkur Yönetmelik’in aynı maddesinde; “gerçek değeri tespit edilemeyen veya edilmesi uygun görülmeyen ancak, hesaplarda izlenmesi gereken iktisadi kıymetlerin muhasebeleştirilmesinde kullanılan” bir bedel olarak tanımlanmıştır.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ve yapılan açıklamalardan anlaşıldığı üzere, her yıl belli tutarda gelir elde edilmesine dayanak teşkil eden buluculuk haklarının, mevzuatın öngördüğü şekilde muhasebe kayıtlarına intikal ettirilip mali tablolara yansıtılmasının gerekli olduğu değerlendirilmektedir.