|
ÖZET: Bütçe içi işletmelerin bütçeleştirme ve muhasebeleştirme süreçlerinde yapılan hatalar, Çumra Belediyesi Alibeyhüyüğü Un Yem Fabrikası ve Petrol İşletmesi örneğinde olduğu gibi ciddi sorunlara yol açmaktadır. 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporu’na göre, bu işletmenin bütçeleştirme ve muhasebeleştirme işlemleri mevzuata uygun şekilde gerçekleştirilmemiştir. Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği, işletmelerin muhasebe işlemlerinin nasıl yürütüleceğini açıkça belirtmesine rağmen, bu süreçlerin eksik ve hatalı kaydedildiği tespit edilmiştir.
Denetim sırasında, işletmeye ait ödemelerin ve gelirlerin toplu olarak kaydedilmesi sırasında gerekli belgelerin eksik olduğu, ayrıca muhasebe kayıtlarının uygun yöntemlerle tutulmadığı görülmüştür. Örneğin, işletmenin gelir fazlasının veya kârının belediye bütçesine kaydedilmemesi, mali tabloların gerçeği yansıtmadığı anlamına gelmektedir. Bu durum, bütçe içi işletmenin mali işlemlerinin yönetmelik hükümlerine uygun olarak düzenlenmediğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bütçe içi işletmelerin muhasebe ve bütçeleştirme işlemlerinin, ilgili yönetmeliklere uygun şekilde yürütülmesi büyük önem taşımaktadır. Aksi takdirde, mali tabloların doğruluğu ve şeffaflığı tehlikeye girebilir. Bu nedenle, Çumra Belediyesi’nin bütçe içi işletmesi için gerekli düzenlemelerin bir an önce yapılması ve muhasebe kayıtlarının eksiksiz bir şekilde tutulması gerekmektedir. |
BULGU: Bütçe İçi İşletmenin Bütçeleştirme ve Muhasebeleştirme İşlemlerinin Hatalı Yapılması
2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Belediyenin bütçe içi işletmesi olan Çumra Belediyesi Alibeyhüyüğü Un Yem Fabrikası ve Petrol İşletmesinin bütçeleştirme ve muhasebeleştirme işlemlerinin mevzuatta belirtilen şekliyle yapılmadığı ve muhasebe kaydının gerçeği yansıtmadığı görülmüştür.
Mahalli idareler bütçesi içinde oluşturulacak işletmelerin, kuruluş ve işleyişine dair usul ve esasları düzenleyen Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği 08.03.2011 tarih ve 27868 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu yönetmeliğin “Muhasebe yetkilisi” başlıklı 7’nci maddesinde, Mahalli idarenin muhasebe hizmetlerini yürüten muhasebe yetkilisinin işletmenin de muhasebe yetkilisi olduğu ve işletmenin hesabının, muhasebe yetkilisi tarafından, mahalli idare kesin hesabına dahil edilerek ilgili mercilere verileceği;
“Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde,
Bütçe içinde kurumsal sınıflandırmada; işletme mahalli idare teşkilat şemasında ana hizmet birimi olarak yer alıyorsa kendi kodunda, herhangi bir hizmet birimi içinde yer alıyorsa o hizmet birimi altında kodlanacağı,
İşletme adına ayrılan ödenekler, fonksiyonel sınıflandırılmada ekonomik işler ve hizmetler kodunda gösterileceği,
İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferleri mahalli idare bütçesinden yapılacağı,
İşletme ödeneğinin iktisadi ve ticari işler için nakit sermaye olarak kullanılacak kısmı ise ekonomik sınıflandırmada borç verme kodunda gösterilir. Bu ödenek işletme adına açılmış bir özel hesaba aktarılmak suretiyle kullanılacağı,
İşletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilir. İşletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr mahalli idare bütçesine gelir kaydedileceği,
Ticari faaliyetin ve iktisadi teamüllerin gerektirdiği kısa vadeli borçlanmalar dışında, finansman amacı ile borçlanma yapılamayacağı;
“Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinde, İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemlerinin Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine göre mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulacağı; İşletmenin Kurumlar Vergisine tabi faaliyetlerinim hesap planı bakımından, sadece bütçe işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanmasına ilişkin olarak Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine tabi olduğu; ve İşletmenin ticari mal ve hizmet alım satımlarına ilişkin (Kurumlar Vergisine tabi) faaliyetleri için, 04.01.1961 tarih ve 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 175’inci ve mükerrer 257’nci maddeleri hükümleri uyarınca belirlenen muhasebe standartları, tek düzen hesap planı ve mali tabloların çıkarılmasına ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde defter tutulacağı ve mahalli idare bütçesi içinde yapılan personel ve diğer yönetim ve donatım giderlerinin kurum kazancının tespitinde ve Kurumlar Vergisi beyannamesinin düzenlenmesinde ayrıca dikkate alınacağı hükme bağlanmıştır.
Yönetmelik hükümlerine göre; bütçe içi işletmeye kurum bütçesi içerisinde bir harcama birimi gibi yer verildikten sonra belediye bütçesinde yer verilen ödeneğinin harcanmasında Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümleri, kurumlar vergisine tabi alım- satım faaliyetlerinin ise tek düzen hesap planı çerçevesinde muhasebeleştirilmesi, yıl sonunda da işletme kârının kurum bütçesine ve muhasebesine, dolayısıyla kurumun mali tablolarına dâhil edilmesi gerekmektedir. Bunun için, bütçe içi işletmenin iktisadi ve ticari işleri için nakit sermaye olarak kullanılacak ödenek idarenin bütçesinde I. düzey 08-borç verme ekonomik kodunda gösterilmeli, bu ödenek işletme adına açılmış özel bir hesaba aktarılmak suretiyle kullanılmalı, işletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilmeli ve işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr belediye bütçesine gelir kaydedilmelidir.
Yapılan incelemede, Çumra Belediyesi Alibeyhüyüğü Un Yem Fabrikası ve Petrol İşletmesi adıyla bütçe içi işletmenin faaliyet gösterdiği; fakat bu işletmenin iktisadi ve ticari faaliyetleri için ödenek ayrılarak Belediye bütçesinin I. düzey 08-borç verme ekonomik kodunda yer verilmediği görülmüştür. İşletme için 26.04.2022 tarih ve 1668 yevmiye no.lu MİF ile 300.000,00 TL ve 26.09.2022 tarih ve 4601 yevmiye no.lu MİF ile 3.000,00 TL olmak üzere 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına toplam 303.000,00 TL borç kaydının yapılmış olduğu görülmüştür.
Belediye muhasebesi kayıtlarında, bütçe içi işletmeye ait ödemeler için 2022 yılında 30.06.2022 tarih ve 3087/2 yevmiye no.lu Muhasebe İşlem Fişi düzenlenmiştir.
3087/2 yevmiye no.lu Muhasebe İşlem Fişi ile; 2022 yılının ilk 6 ayına ait bütçe içi işletme gelirlerinin toplu olarak Belediye bütçe geliri kaydı ile bütçe giderleri kaydının kanıtlayıcı belgeler (fatura ile TİF) olmaksızın yapıldığı tespit edilmiştir.
Şöyle ki;
Yapılan toplu muhasebe kaydında 600 ve 800 kodlarına Diğer Hizmet Gelirleri olarak 4.227.428,11 TL ve 102 Banka hesabına 62.178,83 TL, 835 Bütçe Gider Yansıtma hesabına 4.289.606,74 TL alacak kayıtlarının; buna karşılık 805 Bütçe Gelir Yansıtma hesabına 4.227.428,11 TL, 150.04 Sıvı Yakıtlar hesabına 4.289.606,74 TL ve 830 Bütçe Giderleri olarak Akaryakıt ve Yağ Alımları tertibine 4.289.606,74 TL borç kayıtlarının yapıldığı görülmektedir. 900 ve 905 ödenekli giderler hesaplarına da 4.289.606,74 TL alacak ve borç kayıtları yapılmıştır. Söz konusu MİF üzerinde ise belge düzenleme nedeninin hesap mahsubu olduğu açıklaması yapılmıştır.
Muhasebe İşlem Fişi eklerinde, altı aylık bütçe içi işletme satışlarından Çumra Belediyesine yapılan satışlar düşülmek suretiyle kalan tutarın Belediye Diğer hizmet gelirleri kaydına ait olduğu notu ile, “Belediyenin kendi kullanımı için almış olduğu akaryakıt gider ve gelir düşüldükten sonra muhasebeleştirilmiştir.” ifadesine yer verilmiştir. Dolayısıyla gelir- gider mahsuplaşması sonrası muhasebeleştirme işleminin; bunun yanısıra 830 Bütçe giderleri kaydının yapılarak bütçeden çıkışının da yapıldığı anlaşılmıştır. Oysa işletmeye ilişkin belgenin MİF ile değil Ödeme Emri Belgesi ile yapılması gerekirdi.
Anılan İşletmenin 2022 Yılı Verilerinde Ocak-Haziran ayı arasında 2022 yılı satışları toplam 10.369.492,11 TL, 01.01.2022-30.06.2022 Cari Hesap Detay Dökümünde Banka kaydı 6.142.063,49 TL’dir. Aradaki farkın 4.227.428,11 TL olarak diğer hizmet geliri kaydının yapıldığı, ayrıca Banka’dan 62.178,63 TL çıkış yapılarak Sıvı yakıtlar 150.04.02 hesap koduna toplam 4.289.606,74 borç kaydının yapıldığı anlaşılmaktadır.
Diğer taraftan söz konusu belgeye Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliği hükümleri gereği eklenmesi gereken faturalar ile Taşınır Mal Yönetmeliği (TMY) hükümleri gereği düzenlenmesi gereken taşınır işlem fişleri eklenmemiştir. 18.01.2007 tarih ve 26407 numaralı Resmî Gazete’de yayımlanan Taşınır Mal Yönetmeliği’nin 13’üncü maddesine uyarınca, bütçe içi işletme tarafından satılmak amacıyla malzeme alındığında taşınır işlem fişine giriş kaydı yapılmalı, bu malzemeler tüketime verildiğinde ya da satıldığında taşınır işlem fişine çıkış kaydı yapılmalıdır.
2022 yılı ilk 6 ayında işlem bazında Belediye muhasebe kayıtlarında izlenmeyen bütçe içi işletme faaliyetleri, 30.06.2022 tarihinde mahsuplaşma sonrası bakiye ile kayıt işlemi yapılmış olup, 31.12.2022 tarihi itibariyle, bütçe içi işletmenin ikinci altı ayına ait herhangi bir kaydın da yapılmadığı görülmektedir. Dolayısıyla bütçe içi işleme faaliyetleri sonucu yapılan tüm tahsilatlar ve giderler ile yıl sonunda sağlanan gelir fazlası veya kârın Belediye’nin muhasebe kayıtlarında gözükmediği anlaşılmaktadır.
Ayrıca, İşletme işlemlerinin nasıl muhasebeleştirileceği açık şekilde düzenlenmiş olduğu halde, bu işlemleri muhasebeye tam ve doğru şekilde kaydetmek yerine, MİF’ eki notlar ile takip etmek, muhasebenin temel ilkelerine aykırılık teşkil etmektedir.
“Bütçe İçi İşletmenin Muhasebe İşlemleri Hakkında” Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 28.12.2021 tarih ve E-14399437 sayılı yazısında, “idare bünyesinde bulunan bütçe içi işletmelerin muhasebe kayıtlarına yönelik hem tek düzen muhasebe sistemi hem de mahalli idareler muhasebe sistemi kullanılmasını gerektirecek, çift taraflı muhasebe kayıt düzeni uygulanacağı…, ticari faaliyetleri sonucu yapılan tahsilatların hem 800 Bütçe Gelirleri Hesabı ile 805 Gelir Yansıtma Hesabının hem de ilgili diğer hesaplarda gösterilmesi gerektiği., Taşınır Mal Yönetmeliği kapsamında olduğu., işletme faaliyetlerinde, mali işlemlerin gerçekleştirilmesinde ve muhasebeleştirilmesinde ödeme belgesine bağlanacak kanıtlayıcı belgelerde Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliği hükümlerinin uygulanacağı., mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerinin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi olduğu” belirtilmiştir.
Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği ve Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nde bütçe gelirleri hesabına ilişkin muhasebe kayıtları yapılırken kullanılması gereken diğer hesaplar ve bu hesapların nasıl çalışması gerektiği açıklanmıştır. Bütçe içi işletme faaliyetleri sonucu yapılan tahsilatların, mali hizmetler birimi tarafından Hazır Değerler hesap grubu içerinde bulunan ilgili hesaplara ve kayıt zamanına uygun olarak alınması gerekmektedir.
Bütçe içi işletmenin gelir fazlası/kârının idare bütçesine dâhil edilmemesi nedeniyle yıl sonunda düzenlenen mali tablolarda 590 Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabı gerçek durumu yansıtmamaktadır. Bütçe içi işletmenin bütçe ve muhasebe kaydı işlemlerinin Yönetmelik düzenlemelerine uygun olarak tutulması sağlanmalıdır. Belediyenin bütçe içi işletmede kullanılan taşınır malları Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’ne göre takip edilmelidir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, Kurum tarafından, Belediye bütçe içi işletmesi olan Çumra Belediyesi Alibeyhüyüğü Un ve Yem Fabrikası ve Petrol İşletmesi ile ilgili bütün işlemlerin yeni baştan düzenleneceği; bütçe içi işletme faaliyetleri sonucu yapılan tahsilatların, mali hizmetler birimi tarafından Hazır Değerler hesap grubu içerisinde bulunan ilgili hesaplara ve kayıt zamanına uygun olarak alınması ile mali işlemlerinin tamamının ilgili yönetmelik hükümlerine uygun olarak idarenin bütçe ve muhasebe sistemine dâhil edilerek kayıtlarının tutulmasının sağlanacağı ifade edilmiştir. Ancak 2023 yılında yapılacak işlemlerin 2022 yılı mali tablolarında oluşan hatayı düzeltici etkisi bulunmamaktadır.
Bu itibarla, bütçe içi işletme olan Çumra Belediyesi Alibeyhüyüğü Un Yem Fabrikası ve Petrol İşletmesinin mali işlemlerinin tamamı ilgili Yönetmelik hükümlerine uygun olarak idarenin bütçe ve muhasebe sistemine dâhil edilmediğinden söz konusu kayıtlar gerçeği yansıtmamaktadır.
Sonuç olarak; Bütçe içi işletmenin bütçe ve muhasebe kaydı işlemlerinin Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılması gerekmektedir. Belediyenin bütçe içi işletmede kullanılan taşınır mallarının da Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’ne göre takip edilmesi sağlanmalıdır.