|
ÖZET: Bütçe içi işletmenin muhasebeleştirme işlemlerinin mevzuata uygun olarak gerçekleştirilmediği tespit edilmiştir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları kapsamında yapılan incelemelerde, büyükşehir olmayan il kapsamındaki bir ilçe belediyesinin işletme müdürlüğünde, Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nde belirtilen muhasebe işlemlerinin eksik yapıldığı ortaya çıkmıştır. Bu yönetmelik, mahalli idarelerin bütçesi içinde oluşturulacak işletmelerin kuruluş ve işleyişine dair usul ve esasları düzenlemektedir.
Yönetmelik hükümlerine göre, işletmenin muhasebe işlemleri, mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulmalı ve işletmeye ait gelir ve giderler, ilgili hesaplar aracılığıyla kaydedilmelidir. Ancak yapılan denetimlerde, işletmenin iktisadi ve ticari faaliyetleri için ayrılan ödeneğin belediye bütçesinde gerekli şekilde gösterilmediği ve işletme faaliyetlerinden elde edilen gelir fazlasının muhasebe kayıtlarında yer almadığı belirlenmiştir. Bu durum, yıl sonunda düzenlenen mali tabloların gerçek durumu yansıtmadığı anlamına gelmektedir. Sonuç olarak, bütçe içi işletmenin muhasebe işlemlerinin ilgili yönetmeliklere uygun bir şekilde yürütülmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, işletmenin mali durumu ve performansı hakkında yanıltıcı bilgiler ortaya çıkabilir. Bu nedenle, mevzuata uygun kayıtların yapılması, mali tabloların doğruluğu açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Bütçe İçi İşletmenin Muhasebeleştirme İşlemlerinin Mevzuatta Belirtilen Şekliyle Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Belediye İşletme Müdürlüğünde yapılan incelemede; bütçe içi işletmenin muhasebeleştirme işlemlerinin mevzuatta belirtilen şekliyle yapılmadığı görülmüştür.
Mahalli idareler bütçesi içinde oluşturulacak işletmelerin, kuruluş ve işleyişine dair usul ve esasları düzenleyen Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği 08.03.2011 tarih ve 27868 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu yönetmeliğin “Muhasebe yetkilisi” başlıklı 7’nci maddesinde, “Mahalli idarenin muhasebe hizmetlerini yürüten muhasebe yetkilisinin işletmenin de muhasebe yetkilisi olduğu ve işletmenin hesabının, muhasebe yetkilisi tarafından, mahalli idare kesin hesabına dahil edilerek ilgili mercilere verileceği”;
“Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde;
“(1) Bütçe içinde kurumsal sınıflandırmada; işletme mahalli idare teşkilat şemasında ana hizmet birimi olarak yer alıyorsa kendi kodunda, herhangi bir hizmet birimi içinde yer alıyorsa o hizmet birimi altında kodlanır.
İşletme adına ayrılan ödenekler, fonksiyonel sınıflandırılmada ekonomik işler ve hizmetler kodunda gösterilir.
İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferleri mahalli idare bütçesinden yapılır.
İşletme ödeneğinin iktisadi ve ticari işler için nakit sermaye olarak kullanılacak kısmı ise ekonomik sınıflandırmada borç verme kodunda gösterilir. Bu ödenek işletme adına açılmış bir özel hesaba aktarılmak suretiyle kullanılır.
İşletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilir. İşletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr mahalli idare bütçesine gelir kaydedilir.
Ticari faaliyetin ve iktisadi teamüllerin gerektirdiği kısa vadeli borçlanmalar dışında, finansman amacı ile borçlanma yapılamaz.”
“Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinde;
“(1) İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri 10/3/2006 tarihli ve 26104 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine göre mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulur.
(2) İşletmenin Kurumlar Vergisine tabi faaliyetleri, hesap planı bakımından, sadece bütçe işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanmasına ilişkin olarak Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine tabidir.
(3) İşletmenin ticari mal ve hizmet alım satımlarına ilişkin (Kurumlar Vergisine tabi) faaliyetleri için, 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 175 inci ve mükerrer 257 nci maddeleri hükümleri uyarınca belirlenen muhasebe standartları, tek düzen hesap planı ve mali tabloların çıkarılmasına ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde defter tutulur. Mahalli idare bütçesi içinde yapılan personel ve diğer yönetim ve donatım giderleri kurum kazancının tespitinde ve Kurumlar Vergisi beyannamesinin düzenlenmesinde ayrıca dikkate alınır.”
denilmektedir.
Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği ve Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nde bütçe gelirleri hesabına ilişkin muhasebe kayıtları yapılırken kullanılması gereken diğer hesaplar ve bu hesapların nasıl çalışması gerektiği açıklanmıştır.
Yönetmelik hükümlerine göre, bütçe içi işletmeye kurum bütçesi içerisinde bir harcama birimi gibi yer verildikten sonra belediye bütçesinde yer verilen ödeneğinin harcanmasında Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümleri, kurumlar vergisine tabi alım- satım faaliyetlerinin ise tek düzen hesap planı çerçevesinde muhasebeleştirilmesi, yıl sonunda da işletme kârının kurum bütçesine ve muhasebesine, dolayısıyla kurumun mali tablolarına dâhil edilmesi gerekmektedir. Bunun için, bütçe içi işletmenin iktisadi ve ticari işleri için nakit sermaye olarak kullanılacak ödenek idarenin bütçesinde I. düzey 08 Borç verme ekonomik kodunda gösterilmeli, bu ödenek işletme adına açılmış özel bir hesaba aktarılmak suretiyle kullanılmalı, işletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilmeli ve işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr belediye bütçesine gelir kaydedilmelidir.
Bu düzenlemelere göre, işletmenin iktisadi ve ticari işleri için nakit sermaye olarak kullanılacak ödeneğin Belediyenin bütçesinde ekonomik sınıflandırmada I. düzeyde 08 Borç verme kodunda gösterilmesi, bu ödeneğin işletme adına açılmış özel bir banka hesabına aktarılmak suretiyle kullanılması, işletme ödeneğinden kullanılmayan kısmının yıl sonunda iptal edilmesi, işletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferlerinin belediye bütçesinden yapılması, Kurumlar Vergisine tabi faaliyetleri kapsamında tüm gider ve gelirleri için ayrıca tek düzen hesap planına göre muhasebe kayıtlarının tutulması ve işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kârın belediye bütçesine gelir kaydedilmesi gerekmektedir.
“Bütçe İçi İşletmenin Muhasebe İşlemleri Hakkında” Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 28.12.2021 tarih ve E-14399437 sayılı yazısında, “idare bünyesinde bulunan bütçe içi işletmelerin muhasebe kayıtlarına yönelik hem tek düzen muhasebe sistemi hem de mahalli idareler muhasebe sistemi kullanılmasını gerektirecek, çift taraflı muhasebe kayıt düzeni uygulanacağı…, ticari faaliyetleri sonucu yapılan tahsilatların hem 800 Bütçe Gelirleri Hesabı ile 805 Gelir Yansıtma Hesabının hem de ilgili diğer hesaplarda gösterilmesi gerektiği., Taşınır Mal Yönetmeliği kapsamında olduğu.” belirtilmiştir.
Yapılan incelemede, işletmenin iktisadi ve ticari faaliyetleri için ödenek ayrılarak Belediye bütçesinin I. düzey 08 Borç verme ekonomik kodunda yer verilmediği ve bütçe içi işleme faaliyetleri sonucu sağlanan gelir fazlası veya kârın Belediyenin muhasebe kayıtlarında gözükmediği tespit edilmiştir. Bu nedenle:
İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferleri belediye bütçesinden yapılmalıdır.
İşletmenin iktisadi ve ticari işleri için belirlenen ödeneğinden kullanılmak üzere bankada açılan özel hesaba aktarma yapıldıkça, 103 Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabına (-) alacak, 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına borç, diğer taraftan 830 Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835 Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedilmelidir.
Bütçedeki ödeneğe dayanılarak verilen borcun tahsilinde 102 Banka Hesabına ya da ilgili diğer hesaplara borç, 132 no.lu hesaba alacak, diğer taraftan 800 Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805 Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedilmelidir.
Vadesinde tahsil edilemeyen borçlardan alacaklar, 132 no.lu hesaba alacak, 137 Takipteki Kurum Alacakları Hesabına borç kaydedilmelidir.Gelir fazlası veya kâr oluşunca, Belediye bütçesine; 102 no.lu hesaba ya da ilgili diğer hesaplara borç, 600 Gelirler Hesabına alacak ve 800-805 no.lu hesaplara kaydının yapılarak gelir kaydedilmelidir.
Kamu İdaresinin cevabında, Safranbolu Belediyesi Sosyal Tesisi ve İktisadi İşletmesinin hesaplarının, mevzuata uygun olarak, Belediye muhasebe sisteminde takibinin yapılacağı ifade edilmiştir. Ancak, yapılacak kayıtların 2024 yılı mali tablolarında oluşan hatayı düzeltici etkisi bulunmamaktadır.
Sonuç olarak, bütçe içi işletmenin gelir fazlası/kârının idare bütçesine dâhil edilmemesi nedeniyle yıl sonunda düzenlenen mali tablolarda 590 Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabı gerçek durumu yansıtmamaktadır. Bütçe içi işletmenin muhasebe işlemlerinin ilgili Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yürütülmesi gerekmektedir.