|
ÖZET: Orta Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesisler İşletmesi’nin mali işlemleri üzerinde yapılan denetimlerde, bütçe içi işletme uygulamalarında çeşitli hatalar tespit edilmiştir. Ödeneklerin hatalı kullanımı, iktisadi ve ticari işlerle ilgili giderlerin yanlış kaydedilmesi ve taşınırların kayıt altına alınmaması gibi sorunlar öne çıkmaktadır. Özellikle, iktisadi işler için ayrılan ödeneğin borç verme koduna kaydedilmemesi ve alacakların takibinin yanlış hesaplarda yapılması dikkat çekmektedir. Yönetmelik hükümlerine göre, bu ödeneklerin özel bir banka hesabına aktarılması ve kullanılmayan kısımlarının yıl sonunda iptal edilmesi gerekmektedir.
Ayrıca, kurum kaynaklarından karşılanması gereken personel giderleri, sosyal güvenlik primleri ve mal alımları gibi harcamaların bütçe içi işletme özel hesabından yapıldığı belirlenmiştir. Bu durum, mali tabloların gerçeği yansıtmadığına işaret etmektedir. İlgili mevzuat, bu tür giderlerin mahalli idare bütçesinden karşılanması gerektiğini belirtmektedir. Bunun yanı sıra, işletmede edinilen taşınırların muhasebe kayıtlarında takip edilmediği de tespit edilmiştir; bu durum, taşınırların envanter çalışmalarının yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Son olarak, Orta Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesisler İşletmesi bünyesinde yürütülen akaryakıt ve LPG satış istasyonu gibi faaliyetlerin, belediyenin görev ve sorumlulukları kapsamında olmadığı anlaşılmıştır. Bu tür faaliyetlerin, belediye şirketi aracılığıyla yürütülmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu bulgular, bütçe içi işletmenin işleyişinin mevzuata uygun hale getirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. |
BULGU: Bütçe İçi İşletmeye Ait Hesap ve İşlemlerde Hatalı Uygulamaların Yapılması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Kurum bütçe içi işletmesi olan Orta Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesisler İşletmesi’nin mali işlemleri nezdinde yapılan incelemede; ödenek kullanımında, iktisadi ve ticari işler dışındaki giderlerde, taşınırların kaydında ve faaliyet alanında hatalı uygulamaların olduğu tespit edilmiştir.
Bütçe İçi İşletmenin İktisadi ve Ticari İşleri İçin Kullanılan Ödeneğin Hatalı Muhasebeleştirilmesi
Bütçe içi işletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğin bütçede borç verme koduna kaydedilmediği, alacağın takibinin 232 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı’nda yapıldığı ve bu hesabın yılsonunda kapatılmadığı tespit edilmiştir.
08.03.2011 tarih ve 27868 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “…
(4) İşletme ödeneğinin iktisadi ve ticari işler için nakit sermaye olarak kullanılacak kısmı ise ekonomik sınıflandırmada borç verme kodunda gösterilir. Bu ödenek işletme adına açılmış bir özel hesaba aktarılmak suretiyle kullanılır. (5) İşletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilir. İşletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr mahalli idare bütçesine gelir kaydedilir. …” denilmektedir. Yönetmelik’in düzenlemesine göre, işletmenin iktisadi ve ticari işleri için nakit sermaye olarak kullanılacak ödeneğin Belediyenin bütçesinde ekonomik sınıflandırmada I. düzey 08-Borç verme kodunda gösterilmesi, bu ödeneğin işletme adına açılmış özel bir banka hesabına aktarılmak suretiyle kullanılması, işletme ödeneğinden kullanılmayan kısmının yıl sonunda iptal edilmesi ve işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kârın mahalli idare bütçesine gelir kaydedilmesi gerekmektedir.
Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin “132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı”na ilişkin “Hesabın işleyişi” başlıklı 102’nci maddesinde: “…
Borç
1) Bütçedeki ödeneğine dayanılarak yapılan ve vadesi bir yıl veya faaliyet dönemi ile sınırlı olan borç verme işlemlerinden doğan alacaklar bir taraftan bu hesaba borç, 103-Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabına veya ilgili diğer hesaplara alacak; diğer taraftan 830- Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835-Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedilir.
Alacak
1) Bütçedeki ödeneğine dayanılarak verilen borçlardan yapılan tahsilat bir taraftan 102-Banka Hesabı ya da ilgili diğer hesaplara borç, … diğer taraftan 800-Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805-Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedilir.
2) Bu hesapta kayıtlı alacaklardan vadesinde tahsil edilemeyenler … bu hesaba alacak, 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabına borç kaydedilerek takibe alınır.” düzenlemesi yer almaktadır. Madde düzenlemesinden anlaşılacağı üzere; 132 no.lu hesap, bütçedeki ödeneğine dayanılarak yapılan ve vadesi bir yıl veya faaliyet dönemiyle sınırlı olan borç vermeden kaynaklanan alacakların izlenmesi için kullanılır.
Bu bağlamda, İşletmenin iktisadi ve ticari işleri için belirlenen ödeneğinin kullanılmak üzere bankada açılan özel hesaba aktarıldıkça, “103 Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabı”na (-) alacak, “132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı”na borç, diğer taraftan “830 Bütçe Giderleri Hesabı”na borç, “835 Gider Yansıtma Hesabı”na alacak; bütçedeki ödeneğe dayanılarak verilen borcun tahsilinde de “102 Banka Hesabı”na borç, 132 no.lu hesaba alacak, diğer taraftan “800 Bütçe Gelirleri Hesabı”na alacak, “805 Gelir Yansıtma Hesabı”na borç kaydedilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca vadesinde tahsil edilemeyen borçlardan alacaklar, 132 no.lu hesaba alacak, “137 Takipteki Kurum Alacakları Hesabı”na borç kaydedilmelidir.
Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinin beşinci fıkrasına göre, işletmede gelir fazlası veya kâr oluşunca, Belediye bütçesine; 102 no.lu hesaba borç, “600 Gelirler Hesabı”na alacak ve 800-805 no.lu hesaplara kaydının yapılarak gelir kaydedilmesi gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğinin bütçede ilgili koda kaydedilmediği ve alacağın takibinin 132 no.lu hesap yerine 232 no.lu hesaba kaydedildiği ve yılsonunda bu hesabın kapatılmadığı tespit edilmiştir.
Ayrıca Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Muhasebe yetkilisi” başlıklı 5’inci maddesi birinci fıkrasına göre, İşletmenin hesabı, muhasebe yetkilisi tarafından, mahalli idare kesin hesabına dâhil edilerek ilgili mercilere verilmesi gerekir. Yine Yönetmelik’in “Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinin ikinci fıkrasına göre, işletmenin Kurumlar Vergisine tabi faaliyetleri, hesap planı bakımından, sadece bütçe işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanmasına ilişkin olarak Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine tabidir. Yani İşletmede, iktisadi ve ticari işler için ayrılan ödeneği kullanırken yapılan harcamalar ve elde edilen gelirlerin, Belediye kesin hesabında muhasebeleştirmesinde, giderler için 830-835 no.lu hesapların, gelirler için ise 800-805 no.lu hesapların kullanılması gerekmektedir.
Kamu İdaresi cevabında, Bütçe içi işletmeye ait işlemlerin ve kullanılan ödeneğin kaydı ve kullanımının mevzuatın öngördüğü şekilde yapılacağı ifade edilmiştir.
Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğinin kaydı, muhasebeleştirme işlemleri ile alacağın takibinin, yukarıda açıklaması yapılan ilgili hesaplar kullanılarak yapılması gerekmektedir.
b) Kurum Kaynaklarından Karşılanması Gereken Giderlerin Bütçe İçi İşletme Özel Hesabından Karşılanması
Kurum kaynaklarından karşılanması gereken personel, sosyal güvenlik kurumu primleri, mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin bütçe içi işletme özel hesabından karşılandığı tespit edilmiştir.
Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “… (3) İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferleri mahalli idare bütçesinden yapılır. …” denilmektedir. Yönetmelik’in düzenlemesine göre, Bütçe İçi İşletmeye ait personel, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi, mal ve hizmet alımı ile sermaye giderlerinin Belediye kaynaklarından karşılanması gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işlere ilişkin giderleri dışında yer alan personel, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi, mal ve hizmet alımı ile sermaye giderlerinin işletme adına bankada açılan özel hesaptan yapıldığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla, Kurumun mali tablolarında bu gider kalemlerine ait harcamaların kaydı görünmemektedir. Bu nedenle Kurum mali tabloları gerçeği yansıtmamaktadır.
Kamu İdaresi cevabında, Bütçe içi işletmeye ait personel, sosyal güvenlik kurumu primleri, mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin kurum gelirlerinin yetersizliğinden dolayı bütçe içi işletmeden karşılandığı ifade edilmiştir.
Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için yapılan harcamalarının dışında kalan ve yukarıda belirtilen gider kalemlerine ait harcamaların Kurum kaynaklarından karşılanması gerekmektedir.
Bütçe İçi İşletmede Kullanılmak Üzere Edinilen Taşınırların Belediye Muhasebe Kayıtlarında Takip Edilmemesi
Bütçe içi işletmede kullanılmak üzere edinilen taşınır malların Kurum taşınır ve muhasebe kayıtlarında takip edilmediği tespit edilmiştir.
Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “İşletmenin mahalli idare teşkilat yapısındaki yeri” başlıklı 4’üncü maddesinde: “(1) İşletme, … diğer belediyelerde ise, İşletme Müdürlüğü veya İşletme ve İştirakler Müdürlüğü şeklinde ayrı bir hizmet birimi olarak kurulabileceği gibi, mevcut bir hizmet birimi içinde de kurulabilir.” ve “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “.
(3) İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan . mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri . mahalli idare bütçesinden yapılır. .” ve “Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinde:
“(1) İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri 10/3/2006 tarihli ve 26104 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine göre mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulur. .” denilmektedir.
Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin “İşletmeler” başlıklı 21’inci maddesinde; “. İşletmeler için ayrı bütçe düzenlenmeyip, kurum bütçesi içerisinde ana hizmet birimi gibi kodlanır.” denilmektedir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerine göre, Bütçe içi işletmede yapılan mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin Kurum kaynaklarından karşılanması, bu kapsamda alınan makine, teçhizat ve diğer taşınır malların; Kurum taşınır kayıtlarında ve mali tablolarında yer alması gerekmektedir. İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin tahakkuk esaslı muhasebe planına bağlı olarak yapılmalıdır.
Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işlere ilişkin giderleri dışında yer alan mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin işletme hesabından yapıldığı ancak kurum taşınır kayıtlarının yapılmadığı görülmüştür.
Kamu İdaresi cevabında, Bütçe içi işletmeye ait işlemlerin ve kullanılan ödeneğin kaydı ve kullanımının mevzuatın öngördüğü şekilde yapılacağı ifade edilmiştir.
Sonuç olarak Bütçe içi işletmede kullanılan ve salt iktisadi ticari işler dışında kalan taşınır malların envanter çalışmaları yapılarak İşletme ve İştirakler Müdürlüğü birimi altında Kurum taşınır kaydında ve mali tablolarında yer alması gerekmektedir.
Kurum Görev ve Sorumluluk Kapsamında Olmayan Faaliyetlerin Bütçe İçi İşletme İçinde Yürütülmesi
Kurum görev ve sorumluluk kapsamında olmayan faaliyetlerin Bütçe içi işletme bünyesinde yürütüldüğü tespit edilmiştir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “İşletme tesisi” başlıklı 71’inci maddesinde: “Belediye, özel gelir ve gideri bulunan hizmetlerini Çevre ve Şehircilik Bakanlığının izniyle bütçe içinde işletme kurarak yapabilir.” denilmekte ve Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinin (ç) bendinde: “İşletme: Mahalli idarenin görev ve sorumluluk kapsamında bulunan özel gelir ve giderleri olan hizmetleriyle ilgili olarak (Değişik ibare:RG-23/5/2019-30782) İl özel idareleri için İçişleri Bakanlığı, belediyeler için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı izni ile kurulan bütçe içi işletmeleri,” denilmektedir.
Mevzuat düzenlemelerine göre, belediyeler görev ve sorumluluk kapsamında bulunan özel gelir ve giderleri olan hizmetleriyle ilgili olarak bütçe içi işletme kurabilirler ve bu hizmetlerini İşletme bünyesinde yürütebilirler. Örneğin; otopark, sosyal tesis, spor salonları, kreş ve plaj vb. hizmetler özel gelir ve giderleri olan hizmetlerdir.
Yapılan incelemelerde, Belediye tüzel kişiliği içerisinde faaliyet gösteren Orta Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesisler İşletmesinin faaliyet alanlarının akaryakıt ve LPG satış istasyonu, otel işletmeciliği, halı saha işletmeciliği, kum eleme tesisi işletmeciliği ve su işletmeciliği olduğu görülmüştür.
Yukarıda yer alan mevzuat maddesi düzenlemeleri ve 5393 sayılı Kanun’un “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14’üncü maddesine göre, Bütçe İçi İşletmenin faaliyet alanlarından olan su işletmeciliği ve halı saha işletmeciliğinin, Belediyenin görev ve sorumluluk kapsamında bulunan hizmetleri içerisinde yer almakta, akaryakıt ve LPG satış istasyonu, otel işletmeciliği ve kum eleme tesisi işletmeciliği Kurumun görev ve sorumluluk kapsamında bulunan hizmetleri içerisinde yer almamaktadır.
Kamu İdaresi cevabında bütçe içi işletme olarak gerçekleştirilen akaryakıt istasyonu işletme faaliyetinin kurum tarafından kurulan şirket üzerinden yürütüleceği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak Orta Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesisler İşletmesi bünyesinde yer alan akaryakıt ve LPG satış istasyonu işletme faaliyetinin Bütçe içi işletme olarak yürütülmemesi, söz konusu faaliyetin kurum şirketi bünyesinde yürütülmesi gerekmektedir.