Bütçe İçi İşletmeye Ait Hesap ve İşlemlerde Hatalı Uygulamaların Yapılması (Sayıştay)

BULGU: Bütçe İçi İşletmeye Ait Hesap ve İşlemlerde Hatalı Uygulamaların Yapılması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi

Kurum bütçe içi işletmesi olan Eldivan Belediyesi İktisadi ve Sosyal Tesis İşletmesinde yapılan incelemelerde; ödenek kullanımında, iktisadi ticari işler dışındaki giderlerde, taşınırların kaydında, muhasebe kayıtlarında hatalı uygulamaların olduğu tespit edilmiştir.

Bütçe İçi İşletmenin İktisadi ve Ticari İşleri İçin Kullanılan Ödeneğin Hatalı Muhasebeleştirilmesi

Bütçe içi işletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğin 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına ve bütçede borç verme koduna kaydedilmediği tespit edilmiştir.

27.05.2016 tarih ve 29724 Mükerrer sayılı Resmî Gazete ‘de yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmelik’inin “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “…

(4) İşletme ödeneğinin iktisadi ve ticari işler için nakit sermaye olarak kullanılacak kısmı ise ekonomik sınıflandırmada borç verme kodunda gösterilir. Bu ödenek işletme adına açılmış bir özel hesaba aktarılmak suretiyle kullanılır. (5) İşletme ödeneğinden kullanılmayan kısmı yıl sonunda iptal edilir. İşletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr mahalli idare bütçesine gelir kaydedilir. …” denilmektedir. Yönetmelik’in düzenlemesine göre, işletmenin iktisadi ve ticari işleri için nakit sermaye olarak kullanılacak ödeneğin Belediyenin bütçesinde ekonomik sınıflandırmada I. düzey 08-Borç verme kodunda gösterilmesi, bu ödeneğin işletme adına açılmış özel bir banka hesabına aktarılmak suretiyle kullanılması, işletme ödeneğinden kullanılmayan kısmının yıl sonunda iptal edilmesi ve işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kârın mahalli idare bütçesine gelir kaydedilmesi gerekmektedir.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmelik’inin 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı’na ilişkin Hesabın işleyişi başlıklı 102’nci maddesinde: “…

a) Borç

1) Bütçedeki ödeneğine dayanılarak yapılan ve vadesi bir yıl veya faaliyet dönemi ile sınırlı olan borç verme işlemlerinden doğan alacaklar bir taraftan bu hesaba borç, 103-Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabına veya ilgili diğer hesaplara alacak; diğer taraftan 830- Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835-Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedilir.

Alacak

1) Bütçedeki ödeneğine dayanılarak verilen borçlardan yapılan tahsilat bir taraftan 102-Banka Hesabı ya da ilgili diğer hesaplara borç, … diğer taraftan 800-Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805-Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedilir.

2) Bu hesapta kayıtlı alacaklardan vadesinde tahsil edilemeyenler . bu hesaba alacak, 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabına borç kaydedilerek takibe alınır.” düzenlemesi yer almaktadır. Madde düzenlemesinden anlaşılacağı üzere; 132 no.lu hesap, bütçedeki ödeneğine dayanılarak yapılan ve vadesi bir yıl veya faaliyet dönemiyle sınırlı olan borç vermeden kaynaklanan alacakların izlenmesi için kullanılır.

Bu bağlamda, İşletmenin iktisadi ve ticari işleri için belirlenen ödeneğinin kullanılmak üzere bankada açılan özel hesaba aktarıldıkça, 103 Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabı’na (-) alacak, 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı’na borç, diğer taraftan 830 Bütçe Giderleri Hesabı’na borç, 835 Gider Yansıtma Hesabı’na alacak; bütçedeki ödeneğe dayanılarak verilen borcun tahsilinde de 102 Banka Hesabı’na borç, 132 no.lu hesaba alacak, diğer taraftan 800 Bütçe Gelirleri Hesabı’na alacak, 805 Gelir Yansıtma Hesabı’na borç kaydedilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca vadesinde tahsil edilemeyen borçlardan alacaklar, 132 no.lu hesaba alacak, 137 Takipteki Kurum Alacakları Hesabı’na borç kaydedilmelidir.

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin Bütçe işlemleri başlıklı 8’inci maddesinin beşinci fıkrasına göre, işletmede gelir fazlası veya kâr oluşunca, Belediye bütçesine; 102 no.lu hesaba borç, 600 Gelirler Hesabı’na alacak ve 800-805 no.lu hesaplara kaydının yapılarak gelir kaydedilmesi gerekmektedir.

Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğinin muhasebeleştirme işlemlerinin ve alacağın takibinin 132 no.lu hesapta yapılmadığı ve ilgili diğer hesapların (800-805-830-835 no.lu) kullanılmadığı tespit edilmiştir.

Ayrıca Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Muhasebe yetkilisi” başlıklı 5’inci maddesi birinci fıkrasına göre, İşletmenin hesabı, muhasebe yetkilisi tarafından, mahalli idare kesin hesabına dâhil edilerek ilgili mercilere verilmesi gerekir. Yine Yönetmelik’in “Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinin ikinci fıkrasına göre, işletmenin Kurumlar Vergisine tabi faaliyetleri, hesap planı bakımından, sadece bütçe işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanmasına ilişkin olarak Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe

Yönetmeliği hükümlerine tabidir. Yani İşletmede, iktisadi ve ticari işler için ayrılan ödeneği kullanırken yapılan harcamalar ve elde edilen gelirlerin, Belediye kesin hesabında muhasebeleştirmesinde, giderler için 830-835 no.lu hesapların, gelirler için ise 800-805 no.lu hesapların kullanılması gerekmektedir.

Kamu İdaresi cevabında, anılan yönetmelikte işletmenin iktisadi ve ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ile sermaye giderleri ve transferlerin mahalli idare bütçesinden yapılacağının hükme bağlanmış olmasına rağmen ilgili yönetmelikte iktisadi ve ticari işlere ilişkin giderlerin kapsamına dair açık ve detaylı bir tanımın yer almadığı, bu nedenle de bütçe içi işletmenin faaliyet alanı olan fırın ve lokanta hizmetlerinde, üretilen nihai ürünlerin hazırlanmasında kullanılan hammadde alımları (örneğin un, yağ, et, sebze vb.) ile satılmak üzere alınan mal ve malzeme (örneğin içecek, paketli gıda, ekmek poşeti servis malzemeleri vb.) alımlarının, doğrudan işletmenin iktisadi ve ticari faaliyetlerine yönelik giderler kapsamında değerlendirildiği ifade edilmiştir.

Bu sebeple de söz konusu giderlerin karşılanmasında işletme bütçesinden doğrudan harcama yapılmayarak işletmenin kullanımına sunulacak nakit sermaye mahiyetindeki ödenekler, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar hesabı çerçevesinde muhasebeleştirileceği ve işletmeye aktarılacak nakit ödeneklerin yönetmeliğin öngördüğü muhasebe kayıt düzenine uygunluk sağlanması amacıyla bu hesap üzerinden takip edileceği, bundan sonraki süreçte ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde işlem tesis edilmesi için gereken hassasiyet gösterileceği belirtilmiştir.

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliğinde işletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin bir tanım bulunmamakla birlikte özellikle 6102 sayılı Türk Ticare Kanunu ve ilgili diğer mevzuatta iktisadi ve ticari faaliyetlerin kapsamı hususunda ayrıntılı düzenlemeler yer almaktadır.Kurumun bütçe içi işletme ile ilgili yapmış olduğu işlemleri aynı zamanda kendi bütçesi ile de ilişkilendirmesi ve bunu sağlamak için de kullanılan ödeneğinin muhasebeleştirme işlemlerinin ve alacağın takibinin 132 no.lu hesapta yapılması ve ilgili diğer hesapların (800-805-830-835 no.lu) kullanılması gerekmektedir.

Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için kullanılan ödeneğinin kaydı, muhasebeleştirme işlemleri ile alacağın takibinin, yukarıda açıklaması yapılan ilgili hesaplar kullanılarak yapılması gerekmektedir.

b) Kurum Kaynaklarından Karşılanması Gereken Giderlerin Bütçe İçi İşletme Özel Hesabından Karşılanması

Kurum kaynaklarından karşılanması gereken personel, sosyal güvenlik kurumu primleri, mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin bütçe içi işletme özel hesabından karşılandığı tespit edilmiştir.

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmelik’inin “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “… (3) İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan personel giderleri, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi giderleri, mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri ile transferleri mahalli idare bütçesinden yapılır. …” denilmektedir. Yönetmelik’in düzenlemesine göre, Bütçe İçi İşletmeye ait personel, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi, mal ve hizmet alımı ile sermaye giderlerinin Belediye kaynaklarından karşılanması gerekmektedir.

Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işlere ilişkin giderleri dışında yer alan personel, sosyal güvenlik kurumuna devlet primi, mal ve hizmet alımı ile sermaye giderlerinin işletme adına bankada açılan özel hesaptan yapıldığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla, Belediyenin mali tablolarında bu gider kalemlerine ait harcamaların kaydı görünmemektedir. Bu nedenle Belediye mali tabloları gerçeği yansıtmamaktadır.

Kamu İdaresi cevabında, Kurum kaynaklarından karşılanması gereken personel giderleri ile diğer ticari işler dışında kalan harcamaların kurum kaynaklarının yetersizliği nedeni ile bazı dönemlerde bütçe içi işletmeden karşılandığı, yapılan çalışma ile bütçe işi işletme özel hesabının hesap planına dahil edildiği ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmenin iktisadi ve ticari işler için yapılan harcamalarının dışında kalan yukarıda yer alan gider kalemlerine ait harcamaların kurum kaynaklarından karşılanması gerekmektedir.

Bütçe İçi İşletmede Kullanılmak Üzere Edinilen Taşınırların Belediye Muhasebe Kayıtlarında Takip Edilmemesi

Bütçe İçi İşletmede kullanılmak üzere edinilen taşınır malların Kurum taşınır ve muhasebe kayıtlarında takip edilmediği tespit edilmiştir.

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmelik’inin “İşletmenin mahalli idare teşkilat yapısındaki yeri” başlıklı 4’üncü maddesinde: “(1) İşletme, … diğer belediyelerde ise, İşletme Müdürlüğü veya İşletme ve İştirakler Müdürlüğü şeklinde ayrı bir hizmet birimi olarak kurulabileceği gibi, mevcut bir hizmet birimi içinde de kurulabilir.” ve “Bütçe işlemleri” başlıklı 8’inci maddesinde: “…

(3) İşletmenin iktisadi ticari işlerine ilişkin giderler dışında kalan … mal ve hizmet alımı giderleri ve sermaye giderleri … mahalli idare bütçesinden yapılır. …” ve “Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinde:

“(1) İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri 10/3/2006 tarihli ve 26104 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine göre mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulur. .” denilmektedir.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin “İşletmeler” başlıklı 21’inci maddesinde; “. İşletmeler için ayrı bütçe düzenlenmeyip, kurum bütçesi içerisinde ana hizmet birimi gibi kodlanır.” denilmektedir.

Yukarıdaki mevzuat hükümlerine göre, Bütçe İçi İşletmede yapılan mal ve hizmet alımları ile sermaye giderlerinin kurum kaynaklarından karşılanması, bu kapsamda alınan makine, teçhizat ve diğer taşınır malların; kurum taşınır kayıtlarında ve mali tablolarında yer alması gerekmektedir. İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin tahakkuk esaslı muhasebe planına bağlı olarak yapılmalıdır.

Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin faaliyetleri için yapılan taşınır alımlarının işletme hesabından yapıldığı, ancak bu alımlara ilişkin muhasebe kayıtlarının kurum muhasebe kayıtlarında yer almadığı görülmüştür.

Kamu İdaresi cevabında, Bütçe İçi İşletmeye alınan taşınırların bütçede tekdüze gider olarak gösterilmesinden dolayı taşınır kaydına alınmadığı, bütçe içi işletme ticari muhasebe kaydında gösterildiği belirtilerek bütçe içi işletmeye ait taşınırlara yönelik çalışma başlatılarak kurum taşınır kaydında yer alacak şekilde düzeltmeler yapıldığı ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmede kullanılan salt iktisadi ticari işler dışında kalan taşınır malların envanter çalışmaları yapılarak İşletme ve İştirakler Müdürlüğü birimi altında Belediye taşınır kaydında ve mali tablolarında yer alması gerekmektedir.

Bütçe İçi İşletmenin Muhasebe İşlemlerinin Kurum Muhasebe Biriminde Tutulmaması

Kurum tarafından bütçe içi işletme ile ilgili yapılan işlemlerin sadece bütçe kodları ile muhasebeleştirildiği ilgili diğer muhasebe kayıtlarının yapılmadığı görülmüştür.

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmelik’inin “Muhasebe yetkilisi” başlıklı 7’nci maddesinde: “(1) Mahalli idarenin muhasebe hizmetlerini yürüten muhasebe yetkilisi işletmenin de muhasebe yetkilisidir. …

(2) İşletmenin iş hacminin zorunlu kılması halinde bu işler için ayrı bir muhasebe yetkilisi yardımcısı görevlendirilebilir. .” ve “Muhasebe işlemleri” başlıklı 9’uncu maddesinde: “(1) İşletme faaliyetlerinin muhasebe işlemleri 10/3/2006 tarihli ve 26104 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümlerine göre mahalli idarenin muhasebe biriminde tutulur. .” denilmektedir. Yönetmelik’in düzenlemesine göre, Bütçe İçi İşletmenin muhasebe işlemlerinin, Belediyenin muhasebe biriminde, Belediyenin muhasebe yetkilisince ya da muhasebe yetkilisi yardımcısınca yürütülmesi gerekmektedir.

Yapılan incelemelerde, Bütçe İçi İşletmenin yapmış olduğu işlemlerin sadece bütçe kodları ile muhasebeleştirildiği Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği hükümleri gereği yapılması gereken diğer muhasebe kayıtlarının yapılmadığı görülmüştür.

Kamu İdaresi cevabında, Bütçe İçi İşletme muhasebe kayıtlarının bütçe kodları ile muhasebe biriminde kaydedildiği, ancak 1 Ocak 2025 tarihi itibariyle Bütçe içi İşletme muhasebe kaydı bütçe kodları ve diğer muhasebe kodlarıyla birlikte yapılmaya başlandığı ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Bütçe İçi İşletmenin muhasebe işlemlerinin Yönetmelik düzenlemelerine uygun olarak kurum muhasebe biriminde tutulması gerekmektedir.