|
ÖZET: Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) süreçlerinde, kapsam dışı projelerde gerçekleştirilen kapasite artışlarının değerlendirilmemesi önemli bir sorun olarak öne çıkmaktadır. 2021 yılı Sayıştay Denetim Raporları, çevreye etkisi olabilecek faaliyetlerin büyümesi ve tesis kapasitesinin genişlemesi gibi değişikliklerin ÇED süreçlerine dahil edilemediğini ortaya koymaktadır. Çevre Kanunu’nun 10. maddesi gereğince, çevresel sorunlara yol açabilecek kurumlar, ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdür. Ancak, mevcut yönetmeliklerin belirlediği eşik değerler, bazı projelerde kapasite artışlarının değerlendirilmesini engellemektedir.
Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin 6. maddesi, ÇED Raporu ve Proje Tanıtım Dosyası hazırlanmasını zorunlu kılarken, 20. maddesi ise kapasite artışlarının yalnızca belirlenen eşik değerler çerçevesinde değerlendirileceğini belirtmektedir. Örneğin, yat limanları için eşik değer belirlenmemiş olması, bu projelerdeki değişikliklerin kapasite artışı olarak kabul edilmemesine yol açmaktadır. Ayrıca, yeni yürürlüğe giren yönetmelikte de önceki düzenlemelerin korunması, sorunun çözümüne yönelik bir adım atılmadığını göstermektedir. Sonuç olarak, kapsam dışı projelerdeki kapasite artışlarının değerlendirilmesi için yönetmeliklerde gerekli değişikliklerin yapılması ve çevresel etkilerin ölçülebilir kriterlerle belirlenmesi gerekmektedir. Bu durum, çevreye olan etkilerin daha iyi analiz edilmesine ve sürdürülebilir projelerin geliştirilmesine olanak tanıyacaktır. |
BULGU: ÇED Kapsamı Dışında Tutulan Projelerde Yapılan Kapasite Artışlarının ÇED Süreçlerine Dahil Edilememesi
2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
ÇED kapsamı dışında tutulan projelerde, çevreye verdiği etkiyi değiştirici nitelikteki faaliyet alanının büyümesi ve tesis kapasitesinin genişlemesi gibi proje değişikliklerinin kapasite artışı kapsamında değerlendirilmemesi sonucu ÇED süreçlerine dahil edilemediği görülmüştür.
Çevre Kanunu’nun 10’nuncu maddesi gereği gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. ÇED’e tâbi projeler ve konuya ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir.
Bu kapsamda 25.11.2014 tarih ve 29186 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin 6’ncı maddesinde çevresel etki değerlendirmesine tabi projeler için ÇED Başvuru Dosyası, ÇED Raporu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyası hazırlanacağı ifade edilmiştir. 7’nci maddesinde de bu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alan projelere ÇED Raporu hazırlanmasının zorunlu olduğu, Ek-2 listesinde yer alan projelerin ise seçme, eleme kriterlerine tabi projeler olduğu 15’nci maddesinde belirtilmiştir.
Yönetmeliğin kapasite artışlarına ilişkin olan 20’nci maddesinde ÇED olumlu veya ÇED gerekli değildir kararı bulunan projeler için “Ek-1” ve “Ek 2” listelerinde yer alan eşik değerler itibariyle kapasite artışının değerlendirileceği ifade edilmiştir. Ayrıca, Yönetmeliğin 7 ve 15’inci maddelerinde de kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımlarının da bu kapsamda değerlendirileceği belirtilmiştir.
Özetle, mevzuat hükümlerine göre, Ek-1 listesinde yer alan projeler için ÇED Raporu, Ek-2 listesinde yer alan projeler içinse Proje Tanıtım Dosyası hazırlanacak, bu listelerde ilgili proje için eşik değer belirlenmişse ve sadece bu eşik değer kıstas alınmak suretiyle kapasite artırımı değerlendirmesi yapılacaktır.
Dolayısıyla projelerde yapılan değişikliklerin kapasite artışı olarak değerlendirilebilmesinin sadece ekli listelerde eşik değer belirlenmiş olan projeler için mümkün olacağı anlaşılmaktadır. Örneğin, Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilerek ÇED raporu hazırlanması zorunlu tutulan yat limanları için herhangi bir eşik değer belirlenmediği bu nedenle projede yapılacak değişikliklerin kapasite artışına konu edilemediği görülmüştür. Eşik Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2021 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim 60 Raporu
değer belirlenen projeler ise kapasite artışına yalnızca belirlenen eşik değer itibariyle konu olabilecektir. Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listelerinde yer alan iskeleler için eşik değerin yanaşabilecek deniz araçlarının ağırlığı olarak belirlendiği bunun yanında faaliyetin çevreye etkisini değiştirebilecek nitelikte olan proje alanının büyüklüğü, yanaşacak deniz aracının sayısı gibi kriterlerin dikkate alınmadığı görülmüştür.
Yapılan incelemede, Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce üretim veya işletmeye başlaması sebebiyle kapsam dışı olarak değerlendirilen projelere ilişkin olarak;
Feribot iskelesi projelerinde yapılan değişiklik ile iskele alanının büyütüldüğü ancak Yönetmelikte iskeleler için eşik değerin sadece yanaşacak deniz aracının ağırlığı olarak belirlenmiş olması sebebiyle,
Yat limanı projelerinde yapılan değişiklik ile bağlanan yat sayılarının arttığı ancak Yönetmelikte yat limanları için eşik değer belirlenmemiş olması sebebiyle,
Bu projelerde yapılan değişikliklerin kapasite artışı olarak değerlendirilemediği görülmüştür.
Öte yandan 29 Temmuz 2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği yürürlüğe girmiş olup anılan Yönetmeliğin “Yürürlükten kaldırılan yönetmelik” başlıklı 29. maddesi ile 25.11.2014 tarihli ve 29186 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği” yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak, bulgumuzun konusuna dayanak gösterilen 7,15,20 ve 24üncü maddelerindeki düzenlemeler yeni Yönetmelik’te de aynı madde ve içerik numaralarıyla korunmuştur. Dolaysıyla, yeni Yönetmelik’te bulgu konusunu giderecek herhangi bir düzenleme yapılmadığı görülmüştür.
Sonuç olarak, kapsam dışı projelerde gerçekleşen kapasite araçlarının değerlendirmeye tabi tutulabilmesi için yönetmelikte yapılacak değişiklik veya yönetmeliğin 24. maddesi uyarınca belirlenecek yöntem ile faaliyetin çevreye etkisini değerlendirmeye izin verecek ölçülebilir kriterler belirlenmesi gerekmektedir.