Dahilde İşleme Rejimi Kapsamında Verilen Belgelere Ait Döviz Kullanım Oranı Hesaplamalarında Hatalı Uygulama Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Dahilde İşleme Rejimi Kapsamında Verilen Belgelere Ait Döviz Kullanım Oranı Hesaplamalarında Hatalı Uygulama Bulunması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Dahilde işleme rejimi (DİR) kapsamında verilen belgelere ait döviz kullanım oranı hesaplamalarında hatalı uygulama bulunduğu görülmüştür.
4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun “Şartlı Muafiyet Düzenlemeleri ve Ekonomik Etkili Gümrük Rejimleri” ayrımının “A. Ortak Hükümler” başlıklı 79’uncu maddesinde;
“1. Bu Kanunun 80 ila 83 üncü maddelerinde geçen;
a) Şartlı muafiyet düzenlemesi deyimi, serbest dolaşımda olmayan eşyaya,
– Transit,
– Antrepo,
Şartlı muafiyet sistemi kapsamında dahilde işleme,
Gümrük kontrolü altında işleme,
Geçici ithalat;
b) “Ekonomik etkili gümrük rejimi ” deyimi,
Antrepo,
Dahilde işleme,
Gümrük kontrolü altında işleme,
Geçici ithalat,
Hariçte işleme;
rejimlerinin uygulanması anlamına gelir.
“İthal eşyası” deyimi, şartlı muafiyet düzenlemelerine tabi tutulan eşya ile geri ödeme sisteminin uygulandığı dahilde işleme rejiminde, 118 inci maddede belirtilen işlemlere tabi tutularak serbest dolaşıma giren eşya anlamına gelir.
“Değişmemiş eşya” deyimi, dahilde işleme veya gümrük kontrolü altında işleme rejimleri çerçevesinde hiçbir şekilde işçilik görmemiş ithal eşyası anlamına gelir.”
Aynı Kanun’un “D. Dahilde İşleme Rejimi” üst başlıklı “I. Genel Hükümler” başlıklı 108’inci maddesinde;
“1. Serbest dolaşımda olmayan eşya, işlem görmüş ürünlerin üretiminde kullanılmasından sonra Türkiye Gümrük Bölgesinden yeniden ihraç edilmesi amacıyla, gümrük vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın ve vergileri teminata bağlanmak suretiyle, dahilde işleme rejimi kapsamında geçici olarak ithal edilebilir. Eşyanın işlem görmüş ürünler şeklinde ihracı halinde, teminat iade olunur. Eşyanın bu şekilde dahilde işleme rejiminden yararlanmasına şartlı muafiyet sistemi denir.” denilmektedir.
Ekonomi Bakanlığı 2005/8391 sayılı Dahilde İşleme Rejimi Kararı’nın “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinde;
“Döviz Kullanım Oranı (Değişik:R.G.-22/08/2010-27680): Dahilde işleme izin belgesi/dahilde işleme izni kapsamındaki CIF ithal (yurt içi alımlar hariç) tutarının FOB ihraç tutarına (ikincil işlem görmüş ürünün serbest dolaşıma giriş rejimi hükümlerine göre ithalatının yapılması halinde bu ürünün gümrük kıymeti dahil) olan yüzde oranını,” denilmektedir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden görüleceği üzere, DİR bir teşvik uygulaması değil, şartları açıkça belirlenmiş “ekonomik etkili gümrük rejimi”dir. Döviz Kullanım Oranı (DKO) da, ithal edilen ürünlerin toplam parasal değeri ile ihraç sayılan ürünlerin birbirine oranlanmasıdır. Buradaki amaç, uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazanmak olduğu için DİR’in asıl hedefi de ortaya bir katma değer çıkartmaktır. Dolayısıyla tüm mevzuat da buna göre düzenlenmiştir.
Buna göre, ikincil işlem görmüş ürün çıkan tarım ürünlerindeki DKO hesaplaması yapılırken genellik arz eden bir uygulama hatası tespit edilmiştir.
Örneğin, buğdayda %74 oranında un ile azami %26 oranında kepek üretilebilmekte olup fire oranı da azami %3 olarak belirlenmiştir. Burada %3 fire çıkarsa kepek üretimi maksimum %23 oranında olacaktır. Bu çerçevede incelenen bir belgede;
“Fiili ithalat tutarı: 3.221.334,96 TL ABD Doları (buğday)
Fiili ihracat tutarı: 2.763.530,00 TL ABD Doları (un)
Serbest dolaşıma giren eşya İİGÜ: 471.614,00 TL ABD Doları (buğday kepeği ve elek
altı un)
Döviz kullanım oranı: %99,57”
bilgileri bulunmaktadır.
Söz konusu verilerden görüleceği gibi fiili ithalat fiili ihracattan yüksektir. Ancak döviz kullanım oranı ise %99,57 görünmekte olup bu verilere göre gerçek DKO’nun %99,57 olması mümkün değildir. %99,57 gibi yüksek oranda çıkan DKO’nun ithalat vergileri ödenerek yurtiçine serbest dolaşıma sokulan (yurtiçi satışı yapılan / ithal edilen) ikincil işlem gören buğday kepeği ve elek altı unun sanki ihracatmış gibi kabul edilerek hesaba dahil edilmesinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
Ayrıca, hayvancılık sektörüne ucuz yem tedariki zaten DİR kapsamında ayrıca vardır. Bunun dışında DİR’e tabi olmayan firmalarda kati ithalat yolu ile yem tedarik edebilmektedir. Dolayısıyla şartları sağlamayan firmaların desteklenmesi mümkün değildir.
Kamu idaresi cevabında, Dahilde İşleme Rejimi (DİR) Tebliği’ne göre “Dahilde işleme izin belgesi/dahilde işleme izni kapsamında ithal edilen eşyadan elde edilen ikincil işlem görmüş ürünün, belge/izin ihracat taahhüdünün kapatılmasından önce gümrük mevzuatı çerçevesinde gümrük idaresi gözetiminde imhası, gümrüğe terk edilmesi, çıkış hükmünde gümrüğe teslimi veya serbest dolaşıma giriş rejimi hükümlerine göre ithali hallerinde, bu ürünün ihracatının gerçekleştirilmesi aranmaz.” hükmü ile serbest dolaşımda olmayan ve dış piyasada talebi bulunmayan İİGÜ’nün millileştirilmesine imkan tanınmakta olduğu iddia edilmektedir.
İthal edilen buğdayın işlenmesi sonucu orataya çıkan İİGÜ’lerin ihraç edilmek yerine yurtiçinde hayvan yemi üretimi için hammadde olarak kullanıldığı, bu durumun İdarenin öne sürdüğü koşullardan, İİGÜ’nün gümrük idaresi gözetiminde imhası, gümrüğe terk edilmesi, çıkış hükmünde gümrüğe teslimi veya serbest dolaşıma giriş rejimi hükümlerine göre ithali hallerinden hiçbirine uymadığı, bu nedenle İdarenin iddiasının hukuki dayanağının olmadığı değerlendirilmektedir. Bu nedenle yurtiçinde tüketilen ya da hammadde olarak kullanılan İİGÜ’nün döviz kullanım oranı hesaplamasında dikkate alınması mümkün değildir. Dolayısıyla dahilde işleme izin belgesi/dahilde işleme izni kapsamındaki buğday ithaline ilişkin belgelerdeki döviz kullanım oranlarının hesabının hatalı olduğu değerlendirilmektedir.
Yapılan işlemler dolayısıyla ülkeye katma değer olarak döviz kazandırma amacı güden
dahilde işleme rejimi içerisinde, döviz kazandırmak bir yana negatif etki yaratarak ihracat bedelinden daha fazla tutarda ithalat yapılması suretiyle ülkeden net döviz çıkışına sebebiyet verilmiş olmaktadır.
Sonuç olarak, dahilde işleme rejiminin bir teşvik sistemi olmadığı, ekonomik etkili bir gümrük rejimi olduğu göz önünde bulundurularak, hatalı uygulamalara son verilmesi, bir belgedeki ihracat döviz tutarlarının ithalat döviz tutarlarından fazla olması, ülkeye ithal edilen ikincil işlem görmüş ürünlerin ihracat sayılmaması ve tüm bu şartlar çerçevesinde ülkeye net döviz katma değeri sağlanması gerektiği düşünülmektedir.