Deniz ve Hava Limanlarını İşleten Kuruluşlar ile Posta İdarelerinin Gümrük İdarelerine Karşı Çeşitli Yükümlülükleri Yerine Getirmemesi ve Buna İlişkin Usul ve Esasların Belirlenmemiş Olması (Sayıştay)

BULGU: Deniz ve Hava Limanlarını İşleten Kuruluşlar ile Posta İdarelerinin Gümrük İdarelerine Karşı Çeşitli Yükümlülükleri Yerine Getirmemesi ve Buna İlişkin Usul ve Esasların Belirlenmemiş Olması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşlar ile posta idarelerinin, gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere, gümrük idarelerine karşı yerine getirmeleri gereken çeşitli yükümlülükleri karşılamadıkları ve buna ilişkin usul ve esasların belirlenmemiş olduğu görülmüştür.

İşletici Kuruluşların Bazı Yükümlülüklerini Yerine Getirmemesi Sebebiyle Çeşitli Maliyetlere Katlanılması

Türkiye ile diğer ülkeler arasında demiryolu dâhil kara, deniz ve hava yoluyla yapılan eşya ve yolcu taşımalarında yararlanılan istasyon, deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşların 18 gümrük idaresinde gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere yerine getirmeleri gereken çeşitli yükümlülükleri yerine getirmemesi sebebiyle Bakanlık bütçesinden çeşitli maliyetlere katlanıldığı görülmüştür.

4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun “İşletmelerin Yükümlülükleri” başlıklı 218’inci maddesinde;

“Türkiye ile diğer ülkeler arasında demiryolu dahil kara, deniz ve hava yoluyla yapılan eşya ve yolcu taşımalarında yararlanılan istasyon, deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşlar ile posta idareleri, bu Kanun hükümlerine göre gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere; yolcu salonları, geçici depolama yerleri, antrepolar ile görevli gümrük ve gümrük muhafaza idarelerinin çalışmalarına elverişli ve yeterli bürolar ve gözetleme kuleleri tesis etmek; buraların aydınlatma, ısıtma ve temizlik ihtiyaçlarını karşılamak; telefon ve büro eşyasını bedelsiz olarak sağlamak; limanlarda ve gümrük kapılarında gümrük gözetimine tabi eşya ve kişiler ile diğerlerinin birbirine karışmasını önlemeye yönelik her türlü fiziki yapıların sağlanması konusunda Gümrük Müsteşarlığının isteklerini yerine getirmek zorundadırlar…” denilmektedir.

Yukarıda yer alan mevzuata göre işletici kuruluşlar görevli gümrük ve gümrük muhafaza idarelerinin çalışmalarına elverişli ve yeterli bürolar tesis etmek; buraların aydınlatma, ısıtma ve temizlik ihtiyaçlarını karşılamak; telefon ve büro eşyasını bedelsiz olarak sağlamakla görevlidir.

Yapılan incelemede Gümrük Kanunu’nun 218’inci maddesi kapsamında, çeşitli işletici kuruluşlar tarafından 54 gümrük idaresine gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere yer tahsisi yapıldığı görülmüş, bunlardan 18 tanesinde aşağıda yer alan giderlerin işletici kuruluşlar tarafından karşılanması gerekirken Bakanlık bütçesinden karşılandığı tespit edilmiştir:

Kars Gümrük Müdürlüğü, TCDD’nin binasında hizmet vermemekle birlikte TCDD hizmet binasının elektrik, doğalgaz, telefon, su ve bakım onarım ihtiyaçlarının Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Antalya Havalimanı Gümrük Müdürlüğü, DHMİ’nin binasında 2510 m2’lik bir alanda (zemin+1 kat (1 mutfak+14 oda+2 arşiv)) hizmet vermekle birlikte telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Milas Havalimanı Gümrük Müdürlüğü, DHMİ’nin binasında 480 m2’lik bir alanda (2 katlı bina, 22 oda) hizmet vermekle birlikte telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Haydarpaşa Gümrük Müdürlüğü, TCDD’nin binasında 3020 m2’lik bir alanda (4 kat ve 50 oda) hizmet vermekle birlikte doğalgaz ve telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

İzmir Yolcu Salonu Gümrük Müdürlüğü, TCDD’nin binasında 730 m2’lik bir alanda (1 kat ve 10 oda) hizmet vermekle birlikte telefon ve fax giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

İstanbul Deniz Gümrük Muhafaza Kaçakcılık ve İstihbarat Müdürlüğü, TCDD’nin binasında 353 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte telefon ve elektrik giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Dalaman Havalimanı Gümrük Müdürlüğü ve Dalaman Kaçakçılık ve İstihbarat Büro Amirliği (Dalaman KİM), DHMİ’nin binasında sırasıyla 345,76 m2 (1 kat ve 7 oda) ve 40 m2’lik (3 oda) alanda hizmet vermekle birlikte internet, telefon ve fax giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Marmaris KİM, bir A.Ş. binasında 252 m2’lik (4 büro) alanda hizmet vermekle birlikte internet, telefon ve fax giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Çorlu Havalimanı Gümrük Müdürlüğü, DHMİ’nin binasında 325 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte internet ve telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

İskenderun Gümrük Müdürlüğü, bir A.Ş. binasında 2203 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte internet, fax ve telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Hatay KİM, bir A.Ş. binasında 360 m2’lik (4 büro) alanda hizmet vermekle birlikte internet, telefon ve fax giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Adnan Menderes Gümrük Müdürlüğü, DHMİ’nin binasında 2149 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte internet ve telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Bandırma Gümrük Müdürlüğü, bir A.Ş. binasında 2536 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte telefon, su ve katı atık giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Esenboğa Gümrük Müdürlüğü DHMİ’nin binasında 1950 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte internet ve telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Gemlik Gümrük Müdürlüğü bir A.Ş. binasında 1548 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte telefon ve internet giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

Samsun KİM, bir AŞ binasında 490 m2’lik bir alanda hizmet vermekle birlikte telefon giderlerinin Bakanlık bütçesinden karşılandığı,

görülmüştür.

Bakanlıkça Gümrük Gözetimi ve Kontrolü Kapsamındaki İşletmelerin Yükümlülüklerine İlişkin Usul ve Esasların Belirlenmemesi

Bakanlığın Türkiye ile diğer ülkeler arasında demiryolu dâhil kara, deniz ve hava yoluyla yapılan eşya ve yolcu taşımalarında yararlanılan istasyon, deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşlar ile posta idarelerinin, gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere yerine getirmeleri gereken çeşitli yükümlülükleri yerine getirmelerine ilişkin usul ve esasların belirlenmemiş olduğu görülmüştür.

4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun “İşletmelerin yükümlülükleri” başlıklı 218’inci maddesinde;

“Türkiye ile diğer ülkeler arasında demiryolu dahil kara, deniz ve hava yoluyla yapılan eşya ve yolcu taşımalarında yararlanılan istasyon, deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşlar ile posta idareleri, bu Kanun hükümlerine göre gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere; yolcu salonları, geçici depolama yerleri, antrepolar ile görevli gümrük ve gümrük muhafaza idarelerinin çalışmalarına elverişli ve yeterli bürolar ve gözetleme kuleleri tesis etmek; buraların aydınlatma, ısıtma ve temizlik ihtiyaçlarını karşılamak; telefon ve büro eşyasını bedelsiz olarak sağlamak; limanlarda ve gümrük kapılarında gümrük gözetimine tabi eşya ve kişiler ile diğerlerinin birbirine karışmasını önlemeye yönelik her türlü fiziki yapıların sağlanması konusunda Gümrük Müsteşarlığının isteklerini yerine getirmek zorundadırlar..denilmekte,

Gümrük Yönetmeliği’nin “Gümrük gözetimi ve kontrolü kapsamında işletmelerin yükümlülükleri” başlıklı 72/Ş maddesinde ise;

“(1) Kanunun 218 inci maddesinde belirtilen işleticiler;

a) Gümrük gözetim ve kontrolü işlemlerinin yapılmasını gerçekleştirmek üzere bedelsiz olarak;

Eşya, yolcu ve araçların fiziki aramasının etkin bir şekilde yapılabileceği kapalı arama tesisleri ile gümrük muayenesinin yapılabileceği uygun yerlerin teminini,

Eşya, yolcu ve taşıt trafiğine ilişkin olarak kullandıkları otomasyon sistemlerine, yazılımlara ve CCTV kamera sistemlerine gümrük idaresince erişimin sağlanması ve/veya bunlardan gümrük idaresince kullanılan sistemlere veri aktarımının düzenli ve kesintisiz olarak yapılmasını,

Birinci alt bentte belirtilen yer ve tesislerin bakım ve onarımlarının gerçekleştirilmesi ile ikinci alt bentte belirtilen sistemlerin düzenli olarak işletilmesi, güncellenmesi ve Bakanlık sistemleriyle uyumlu hale getirilmesini,

72 ve 72/S maddelerinde belirtilen gözetim önlemleri ile kişi, eşya ve taşıtların gümrük işlemleri tamamlanmadan gümrüklü yer ve sahalardan çıkmalarını önlemeye yönelik gümrük idaresince talep edilen gerekli tedbirlerin alınmasını sağlamak,

b) Gümrük idaresince bilgisayar veri işleme tekniği yoluyla iletilen veri, mesaj ve talimatların gereğini yerine getirmek,

Aksi belirtilmedikçe, gümrük idaresince bildirilen ve gizli tutulması istenilen bilgileri açıklamamak,

ile yükümlüdürler.

(2) Bu maddede belirtilen yükümlülüklere ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir…” denilmektedir.

Yukarıda yer alan mevzuat hükümlerine göre, demiryolu dâhil kara, deniz ve hava yoluyla yapılan eşya ve yolcu taşımalarında yararlanılan istasyon, deniz ve hava limanlarını işleten kuruluşlar ile posta idarelerinin, gerekli gümrük gözetim ve kontrol işlemlerinin yapılmasını sağlamak üzere yerine getirmeleri gereken çeşitli yükümlülükleri bulunduğu, her ne kadar bu yükümlülüklerin bir kısmı ilgili mevzuat maddelerinde ifade edilmiş olsa da, uygulamada gümrük müdürlüklerinde zaman zaman hangi giderlerin kim tarafından karşılanacağı konusunda anlaşmazlıklar yaşandığı, bu maddeye istinaden yükümlülükler konusunda bir uygulama birliğinin olmadığı tespit edilmiştir.

Kurum cevabında yukarıda yer alan gümrük müdürlükleri tarafından gerçekleştirilen giderlerin, Bakanlığın Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünden alınan görüş yazısına istinaden işletici kuruluşlar yerine Bakanlık bütçesinden ödendiği belirtilmiş olmakla birlikte söz konusu görüş yazısının Gümrük Kanunu’nun 218’inci maddesine aykırı olduğu değerlendirilmektedir.

Bu sebeple söz konusu giderlerin, Bakanlık bütçesi yerine Gümrük Kanunu’nun 218’inci maddesi kapsamında işletici kuruluşlar tarafından karşılaması ve tarafların yükümlülüklerini kesin olarak belirleyen “Usul ve Esasların” çıkarılarak uygulamada yaşanan tereddütlerin giderilmesi gerekmektedir.