|
ÖZET: Ders kitabı alım sürecinde, ihtiyaçların doğru bir şekilde belirlenmesine yönelik etkili bir kontrol mekanizmasının eksikliği, 2021 yılı Sayıştay denetim raporlarında ortaya konmuştur. Okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki resmi ve özel okulların kitap taleplerinin doğru bir şekilde belirlenememesi, okulların gereğinden fazla kitap talep etmesine yol açmakta ve bu durum bütçeye ek yük getirmektedir. Denetimlerde, resmi ve özel okulların ihtiyaçlarını sisteme doğru girmemesi nedeniyle fazla kitap alımı gerçekleştirilmekte ve kullanılmayan kitaplar için ödeme yapılmaktadır.
Kitap taleplerinin belirlenmesi süreci, okulların öğrenci ve öğretmen sayılarına göre Milli Eğitim Bakanlığı Bilişim Sistemleri (MEBBİS) üzerinden gerçekleştirilmekte, ancak bu süreçte otomatik kontrol mekanizmalarının eksikliği dikkat çekmektedir. Bu durum, bazı okulların öğrenci sayısının çok üzerinde kitap talep etmesine neden olmaktadır. Özel okullar da benzer şekilde kitap talep edebilmekte, ancak bu süreç isteğe bağlı olduğundan, ihtiyaçlar doğrultusunda sistemde giriş yapılmaktadır. İl ve ilçe bazında kitap taleplerinin kontrol edilmesine yönelik ilave mekanizmaların bulunmaması, talep fazlalıklarının önlenmesini zorlaştırmaktadır. Öğrenci hareketliliği ve yanlış veri girişi gibi sebeplerle bazı sınıflarda yüksek talep oranları gözlemlenmiştir. Bu nedenle, il bazında öğrenci sayıları ile kitap taleplerinin karşılaştırılacağı etkin bir kontrol mekanizmasının kurulması, kaynak israfını önlemek ve ihtiyaçların doğru belirlenmesi açısından önem arz etmektedir. |
BULGU: Ders Kitabı Alımı Sürecinde İhtiyacın Doğru Belirlenmesine Yönelik Etkin Bir Kontrol Mekanizmasının Bulunmaması
2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
Okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise öğrencilerine ücretsiz dağıtılacak ders kitapları dağıtımında resmî ve özel okulların kitap ihtiyaçlarının doğru belirlenememesi sonucu okullar tarafından fazla sayıda kitap talep edildiği ve söz konusu fazla talebin okul, il ve ilçe bazında kontrolünü sağlayacak bir mekanizmanın bulunmadığı görülmüştür.
Yapılan denetimlerde, ihtiyaç belirleme sürecine ilişkin tespit edilen hususlara aşağıda yer verilmiştir:
a) Resmî ve Özel Okul/Kurumlar Tarafından Kitap İhtiyaçlarının Sisteme Doğru Girilmemesi
Resmî ve özel okul/kurumların olması gerekenden fazla sayıda kitap talep etmesi sonucu ihtiyaçtan fazla sayıda kitap satın alınmakta ve kullanılmayan kitaplar için ödeme yapılmak suretiyle bütçeye ilave yük getirilmektedir.
2003-2004 eğitim-öğretim yılında Türkiye genelinde bütün resmî ilköğretim öğrencilerinin kitaplarının ücretsiz verilmesi ile başlayan Ücretsiz Ders Kitabı Dağıtımı Projesi kapsamına; 2006-2007 eğitim-öğretim yılından itibaren resmî ortaöğretim, 2009-2010 eğitim- öğretim yılından itibaren Açık Öğretim Okulu, 2014-2015 eğitim-öğretim yılından itibaren özel ilköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinin kitapları dâhil edilmiştir.
Millî Eğitim Bakanlığı Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği’ne göre bir sonraki eğitim ve öğretim yılında okutulacak ders kitapları listesi Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından belirlenmekte ve ilgili liste Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne gönderilmektedir. Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü; Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığınca kabul edilen ve okutulmak üzere her yıl Genel Müdürlüğe liste hâlinde bildirilen ilkokul, ortaokul ve ortaöğretim ders kitapları ve uygun bulunan eğitim araçları ile elektronik ortamdaki eğitim içeriklerini satın almaktadır. Genel Müdürlükçe satın alınacak kitaplar ve adedi, hizmet birimleri ile iş birliği yapılarak özel öğretim kurumları ve Bakanlığın kendisine bağlı okul ve kurum müdürlüklerince elektronik ortamda girilen ihtiyaca göre belirlenmektedir.
Resmî ve özel bütün okul/kurumların eğitim-öğretim yılı kitap ihtiyaçları, okul/kurum yöneticileri tarafından öğrenci ve öğretmen sayıları dikkate alınarak Milli Eğitim Bakanlığı Bilişim Sistemleri (MEBBİS) Kitap Seçim Modülü’ne girilmektedir. Bu süreçte izlenecek adımlar ve dikkat edilecek hususlar yazılı olarak il müdürlüklerine bildirilmektedir. Bu suretle, veri girişleri yapılırken ihtiyaç duyulan kitap sayısının, eğitim-öğretimin aksamasına sebebiyet vermeyecek ve kamu zararına yol açmayacak şekilde doğru tespit edilmesi gerektiği resmî ve özel bütün okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve ortaöğretim okul/kurumlarına duyurulmakta ve okul/kurum müdürleri ile il ve ilçe millî eğitim müdürleri tarafından her türlü tedbirin alınmasının gerektiği vurgulanmaktadır.
Okullar tarafından sisteme talebi girilen kitap sayıları bağlı bulunan il ve ilçe müdürlüklerince kontrol edilmekte, söz konusu kontrolde görülen eksiklik, fazlalık veya yanlışlıklar ilgili okulla görüşülerek düzeltilmektedir. Kitap ihtiyacının belirlenmesi süreci okullarda başlamakta, okulların sınıf bazında tek tek girdikleri kitap listeleri ilçede, ilde ve genel müdürlükte toplanarak ve onaylanarak satın almaya esas kitap sayısı belirlenmektedir.
İhtiyaca ilişkin girilen taleplere göre illerden gelen rakamlar Bakanlıkta Ders Kitapları ve Yayımlar Daire Başkanlığında bir araya getirilmekte ve nihai rakamlar üzerinden Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğünce ihaleye çıkılmaktadır.
15.11.2021 tarihindeki resmi/özel okullardaki öğrenci sayıları ile 2021-2022 eğitim- öğretim yılı ders kitabı ihtiyacının belirlenmesine esas ücretsiz ders kitabı talep sayılarına ilişkin listeler temin edilmiş ve bu listeler üzerinde yapılan analizler sonucunda okul bazında fazla kitap talebi olduğu tespit edilmiştir. Okulda kitap talebi girilirken öğrenci sayısı ve dersi verecek öğretmen sayısı toplamı kadar talep girilmesi beklenirken, tespit edilen bazı okullarda bu sayıların olması gerekenin çok üstünde olduğu, MEBBİS üzerinde öğrenci sayısı ile talep arasındaki kontrolü sağlayacak ve fazla talepleri engelleyecek bir otomatik kontrol mekanizmasının da bulunmadığı görülmüştür.
Özel okullar da resmi okullar gibi ücretsiz kitap talebinde bulunabilmektedir. Ancak özel okullar için bu süreç isteğe bağlı olduğundan, uygulamada ihtiyaçlar doğrultusunda sisteme giriş yapılmakta, her kitaptan talep edilebileceği gibi sadece bazı kitaplar için de talep oluşturulabilmektedir. Özel okullar tarafından yapılan kitap talepleri incelenmiş ve bazı okulların öğrenci sayısının çok üzerinde kitap talep ettiği görülmüştür.
Kitap talep girişlerinin MEBBİS üzerinde e-okul sistemi ile bütünleşmiş, mümkün olduğu durumlarda otomatik olarak öğrenci sayısıyla orantılı şekilde yapılmasına imkan veren; manuel girişlerde ise eksik, yanlış, orantısız veya mevcut verilerle çelişen veri girişlerini engelleyen otomatik kontrol mekanizmalarının (üst limit kontrolü, aralık kontrolü, makullük kontrolü, tamlık kontrolü, boşluk kontrolü vb.) kurulması, ihtiyaç planlamasının doğru yapılabilmesi ve kaynak israfının önlenmesi açısından etkili bir yöntem olacaktır. Dolayısıyla okul bazında ihtiyaçların doğru belirlenmesi ve sebep olunan ilave maliyetin önüne geçilebilmesi için gerekli tedbirlerin alınmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.
b) İl ve ilçe Bazında Ders Kitabı Sayısının İhtiyaç Doğrultusunda Belirlenmesini Sağlayacak İlave Kontrol Mekanizmalarının Bulunmaması
Denetimlerde, resmi/özel okullardaki öğrenci sayıları ile ücretsiz ders kitabı talep sayılarına ilişkin listeler üzerinde yapılan analizler sonucunda okul bazında olduğu gibi il ve ilçe bazında da ihtiyacın çok üzerinde talep oluştuğu görülmüştür.
Kitap ihtiyacının ve talebinin iller bazında incelenmesi neticesinde, bazı illerin kitap taleplerinin öğrenci sayısı ile uyumlu olduğu, bazılarının kitap taleplerinin ise öğrenci sayısı ile uyumlu olmadığı görülmüştür. Talep fazlalığının özellikle bazı sınıf seviyelerinde (5, 9 ve 12. Sınıflar) yüksek oranlara çıktığı tespit edilmiştir.
Taleplerdeki sapmaların; öğrenci nakillerinden doğan hareketlilik, yeni okul açılması, açık liseye geçiş, öğrenci sayısının yanlış girilmesi, ihtiyaten öğrenci sayısından fazla kitap istenmesi gibi nedenlerden kaynaklandığı değerlendirilmektedir.
Her ne kadar okullar arasında öğrenci hareketliliği nedeniyle 1, 5 ve 9 gibi bazı sınıf seviyelerinde okullar tarafından doğru ve kesin öğrenci sayısının tahmin ve tespit edilmesi zor olsa da; il bazında öğrenci sayısındaki değişiklik daha sınırlı olmakta ve ildeki toplam öğrenci sayısı daha az değişkenlik göstermektedir. Dolayısıyla kitap talep ve öğrenci sayılarının kontrolünün il seviyesinde de yapılması ile fazla talebin önüne geçilebileceği değerlendirilmektedir. Bu şekilde okul bazında sapmalar olsa da il bazında daha doğru bir talep girilmesi; oluşacak farklılıkların il içerisinde telafi edilmesini sağlayabilecektir.
Kamu idaresi tarafından gönderilen cevapta, il bazında ve ülke çapında tüm sınıf seviyelerindeki öğrenci sayılarının kitap talebi ile karşılaştırılacağı bir kontrol mekanizmasının mevcut olduğu ifade edilmişse de mevcut kontrol mekanizması kitap ihtiyacının tam ve doğru şekilde belirlenmesinde yetersiz kalmaktadır. Nitekim kamu idaresince 2023-2024 eğitim- öğretim yılı ders kitapları veri girişlerine ilişkin kontrol mekanizmasının geliştirilmesine yönelik Bilgi İşlem Genel Müdürlüğü ile görüşmeler yapılmakta olduğu belirtilmiştir.
Karar oluşturmak ve izlemek için düzenli, zamanında ve güvenilir rapor ve bilgi edinilmesini sağlayacak bir iç kontrol sisteminin kurulması 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu’nun gereği olup söz konusu iç kontrol sisteminin kurulması ve gözetilmesi üst yöneticilerin, idari ve malî karar ve işlemlere ilişkin olarak iç kontrolün işleyişi ise harcama yetkililerinin sorumluluğunda bulunmaktadır.
Açıklanan nedenlerle, makro düzeyde bir planlamanın yapılabilmesi ve kitap ihtiyacının doğru tespit edilmesini teminen il bazında ve ülke çapında tüm sınıf seviyelerindeki öğrenci sayılarının kitap talebi ile karşılaştırılacağı kontrol mekanizmasının etkin hale getirilmesinin ve kaynak israfını önleyecek tedbirlerin alınmasının uygun olacağı düşünülmektedir.