Devlet Yardımlarından Yararlanan Firmalar İçin Yapılan Vergi ve Sosyal Güvenlik Prim Borç Sorgulama Tarihleri ile Destek Ödeme Tarihleri Arasında Uzun Sürelerin Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Devlet Yardımlarından Yararlanan Firmalar İçin Yapılan Vergi ve Sosyal Güvenlik Prim Borç Sorgulama Tarihleri ile Destek Ödeme Tarihleri Arasında Uzun Sürelerin Bulunması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Turquality® ve diğer devlet yardımlarından yararlanan firmaların vergi ve sosyal güvenlik prim borçlarının olup olmadığına dair incelemeci kuruluşlarca tahakkuk aşamasında yapılan sorgulamalardan bazılarının tahakkuk ile ödeme tarihleri arasındaki sürelerin açılması sebebiyle fiilen anlamını yitirdiği görülmüştür.
Ticaret Bakanlığı, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kendisine verilen yetki ve görevler çerçevesinde mal ve hizmet ihracatında sürdürülebilir artışın sağlanmasına yönelik devlet yardım programları uygulamaktadır. Bu kapsamda ihracatçı firmaların çok çeşitli harcamaları Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu’ndan (DFİF) ödenmek suretiyle desteklenmektedir.
İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kapsamında Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonundan Yapılan Ödemelere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 5’inci ve 6’ncı maddelerinde, ihracata yönelik devlet yardımları kapsamında DFİF ile ilgili yetki ve görevler ile her türlü işlemlerin Bakanlık tarafından yürütüleceği, Bakanlığın bu kapsamdaki ödemelere ilişkin iş ve işlemleri incelemeci kuruluşlar vasıtasıyla da gerçekleştirebileceği hüküm altına alınmıştır. Uygulamada devlet yardımlarının çok büyük bir kısmı için başvurular incelemeci kuruluş statüsündeki ihracatçı birliklerine yapılmakta, ihracatçı birlikleri de destek ödemelerinden yararlanacak hak sahipleri ile destek tutarlarını Hazine ve Maliye Bakanlığı ve/veya Sosyal Güvenlik Kurumundan temin edilen ve borç durumunu gösteren bilgi veya belgeleri de dikkate almak suretiyle tespit ederek ilgili Bakanlık birimine göndermektedir. Bakanlığın ilgili birimi incelemeci kuruluşlarca kendisine gönderilen tahakkuk listelerini TCMB’ye iletmekte ve tahakkuk tutarı hak sahibinin banka hesabına aktarılarak destek süreci sonlanmaktadır.
Yapılan incelemelerde, ihracatçı birlikleri tarafından tahakkuk aşamasında yapılan vergi ve sosyal güvenlik prim borcu sorgulama tarihleri ile Bakanlıkça hak sahibinin banka hesabına ilgili destek tutarının aktarılmasına ilişkin TCMB’ye verilen gönderme emri tarihleri arasındaki zaman diliminin çeşitli sebeplerle açıldığı görülmüş olup aşağıdaki tabloda farklı destekler bazında birkaç örnek verilmiştir.
Tablo 6: Tahakkuk ve Ödeme Tarihleri Arasındaki Zaman Diliminin Açıldığı Harcama Dosyalarına İlişkin Örnekler

Yukarıdaki tablodan, bazı destek harcama dosyalarında ilgili firmalara tahakkuk aşamasında yapılan borç sorgulamaları ile ödeme tarihleri arasındaki farkın 250 güne kadar açıldığı anlaşılmaktadır. Vergi ve sosyal güvenlik prim borçlarına ilişkin yapılan sorgulamaların sorgulama tarihinden itibaren sırasıyla 15 gün ve ilgili ay sonuna kadar geçerli olduğu düşünüldüğünde, bu harcama dosyaları özelinde alınan “borcu yoktur” belgelerinin fiilen ilgili firmaların ödeme tarihindeki gerçek borçluluk durumunu yansıtmadığı değerlendirilmektedir.
Kamu idaresi cevabından bulguya iştirak edildiği anlaşılmakta olup vergi ve sosyal güvenlik prim borç sorgulamalarının ödeme aşamasında TCMB tarafından yapılması ile ilgili olarak Hazine ve Maliye Bakanlığı ile sistem çalışmalarına başlandığı belirtilmektedir. Bununla birlikte yapılan çalışmalar 2021 yılı için bulguda belirtilen hususları düzeltir nitelikte değildir.
Sonuç olarak, vergi ve sosyal güvenlik prim borcu sorgulamalarının devlet desteklerinden yararlanan firmaların güncel borç durumunu gösterebilmesi ve böylelikle etkili bir kontrol işlevi görebilmesini teminen, mal ve hizmet ihracatına yönelik devlet desteklerine ilişkin başvuruların ilk aşamadan sonuçlanmasına kadar tüm süreçlerinin dijital ortamda yürütüldüğü Destek Yönetim Sistemi (DYS) ile Hazine ve Maliye Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumunun borç sorgulama sistemlerinin entegre hale getirilerek sorgulamaların ödeme aşamasında yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr
EKLER
EK 1: ÖNCEKİ YIL/YILLAR SAYIŞTAY DENETİM RAPORUNA
İLİŞKİN İZLEME FORMU

TİCARET BAKANLIĞI DÖNER
SERMAYE İŞLETMELERİ
2021 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU
İÇİNDEKİLER
KAMU İDARESİ HAKKINDA BİLGİ 44
KAMU İDARESİNİN SORUMLULUĞU 48
SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU 48
DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI 48
DENETİM GÖRÜŞÜ 49
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1: Döner Sermaye İşletmesi 2021 Yılı Gider Bütçesi ve Gerçekleşmesi
KISALTMALAR
DSİBMY: Döner Sermaye İşletmeleri Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği
KAMU İDARESİ HAKKINDA BİLGİ
Mevzuat ve Görevler
10.07.2018 tarih, 30474 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 467’nci maddesinde Ticaret Bakanlığının döner sermaye kurmaya yetkili olduğu belirtilmiş, Döner Sermaye İşletmesinin faaliyet alanları, çalışma usul ve esasları, giderleri, işletilmesi ile hesap usullerine ilişkin hususların Hazine ve Maliye Bakanlığının görüşü üzerine çıkarılacak yönetmelikle tespit edileceği hükme bağlanmıştır.
Bu kapsamda 18.05.2019 tarih, 30778 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Yönetmeliği’nin 5’inci maddesinde, Döner Sermaye İşletmesinin faaliyet alanları 11 bent halinde sayılmıştır. Buna göre, 27.10.1999 tarihli ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu’na göre tasfiye edilecek hale gelen eşyaların tasfiyesini yapmak İşletmenin esas faaliyet konusudur. Tasfiyelik eşyalar için depolar, mağazalar ve satış reyonları açılmasına ve işletilmesine ilişkin ilke ve standartları belirleyerek bu yerleri açmak, işletmek, işlettirmek ve denetlemek İşletmenin yetki alanındadır. Bunların dışında Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi, ihracatın geliştirilmesi ve ithalatın yönlendirilmesi kapsamında yapılacak faaliyetleri yürütür. Dış ticarette ürün denetimleri ve uygunluk değerlendirmesi, ürün denetimlerinde ihtiyaç duyulan laboratuvarların kurulması ve mevcutların geliştirilmesi, ürün denetimlerinde numune alımı ve analizi masrafları ile dış ticaret denetimleri kapsamında alınan ve firmalarca belli süreler dâhilinde geri alınmayan numunelerin satışına ilişkin faaliyetleri yerine getirir.
Döner Sermaye İşletmesinin tasfiye işleri ile ilgili olarak tabi olduğu mevzuat aşağıda sıralanmıştır:
4458 sayılı Gümrük Kanunu,
5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu,
Gümrük Yönetmeliği,
Tasfiye Yönetmeliği,
• 5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununa Göre Elkonulan Akaryakıtın Teslimi, Muhafazası, Tasfiyesi ve Yapılan Masraflara İlişkin Uygulama Yönetmeliği.
Ayrıca, ihalelere katılımı ve rekabeti artırmak, eşyanın tasfiyesini hızlandırmak amacıyla, tasfiyelik hale gelen araç ve eşyaların ihale ile satışı internet üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilmekte olup buna ilişkin usul ve esaslar Tasfiye Genel Tebliği’nde (Elektronik İhale Seri No: 1) düzenlenmiştir.
Teşkilat Yapısı ve İnsan Kaynakları
1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 458/B maddesi ile Destek Hizmetleri, Tasfiye İşleri ve Döner Sermaye Genel Müdürlüğüne verilen görevler kapsamında yapılması gerekli olan bir kısım faaliyetler, idari ve mali yönden bu Genel Müdürlük tarafından yönetilen ve Bakanlık bünyesinde faaliyet gösteren 21 tasfiye işletme müdürlüğü tarafından yerine getirilmektedir. Bakanlık bünyesinde bulunan işletme müdürlükleri, 16 farklı gümrük ve dış ticaret bölge müdürlüğüne bağlı olarak faaliyetlerini yürütmektedir.
İşletme faaliyetleri; harcama yetkilisi, gerçekleştirme görevlisi, işletme personeli, diğer birimlerin ilgili personeli ile muhasebe biriminde görevli personel eliyle yürütülmektedir.
Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesinin toplam personel sayısı 31.12.2021 tarihi itibarıyla 918 olup, bu personelin 608’i memur, 268’i işçi, 42’si ise sözleşmeli personel statüsündedir.
Ayrıca, Ticaret Bakanlığının merkez, taşra ve yurt dışı birimlerinin mal ve hizmet alımları ile yatırım harcamalarının döner sermaye bütçesinden yapılmasına yönelik taleplerini genel bütçe ödeneklerini de gözeterek değerlendirmek ve karara bağlamak görevi Döner Sermaye Komisyonuna verilmiştir.
Döner Sermaye Komisyonu; Bakanlıkça belirlenen limitler dâhilinde ilgili Bakan Yardımcısı veya Destek Hizmetleri, Tasfiye İşleri ve Döner Sermaye Genel Müdürü başkanlığında, ilgili merkez birim amir veya amirleri, Strateji Geliştirme Başkanı, Destek Hizmetleri, Tasfiye İşleri ve Döner Sermaye Genel Müdürlüğünde ilgili Genel Müdür Yardımcısı ile Döner Sermaye Dairesi Başkanından teşekkül etmektedir.
Mali Yapı
Ticaret Bakanlığı Döner Sermeye İşletmeleri için tahsis edilen sermaye tutarı Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Yönetmeliği’nin 12’nci maddesi ile 30.000.000,00 TL’den 100.000.000,00 TL’ye arttırılmış ve bu tutarın tamamı geçmiş yıl kârından karşılanmak suretiyle ödenmiştir.
01.01.2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere yürürlüğe giren Ticaret Bakanlığı 2021 Yılı Döner Sermaye Bütçesi ile gümrük ve dış ticaret bölge müdürlüklerine bağlı işletme müdürlüklerine 410.000.000,00 TL ödenek verilmesi öngörülmüştür. Başlangıç ödeneklerinin türleri itibarıyla dağılımı ve gerçekleşmeleri aşağıdaki gibidir.
Tablo 1: Döner Sermaye İşletmesi 2021 Yılı Gider Bütçesi ve Gerçekleşmesi (TL)

Yılsonunda gerçekleşen 224.599.317,57 TL’lik toplam bütçe giderinin yaklaşık olarak %60’ını cari transferler ve personel giderleri oluşturmaktadır. Cari transferlerin %90’ını ise, aylık gayrisafi hasılattan tahsil edilen tutarlar üzerinden genel bütçeye aktarılan Hazine payları oluşturmaktadır.
Öte yandan, döner sermaye işletmesinin gelir tablosuna göre net satışları 420.240.368,01 TL’dir. Net satışlar içindeki en büyük payı, gümrüklü araç ve eşyaların ihale yoluyla satışından elde edilen gelirler ile perakende satış gelirleri oluşturmaktadır. İşletmenin faaliyet giderleri ise 231.203.750,05 TL’dir. Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve karlar toplamı olan 81.359.211,30 TL’nin 74.668.172,90 TL’sini faiz geliri oluşturmaktadır. İşletmenin olağandışı gelir-giderleri ile dönem net karı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları sonrası dönem net karı ise 213.450.690,88 TL olarak gerçekleşmiş olup bu tutarın dönem sonu bilançosunda 590-Dönem Net Karı Hesabına aktarımı sağlanmıştır.
Muhasebe ve Raporlama Sistemi
Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi, genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerine bağlı olarak kurulmuş olan döner sermayeli işletmelerin iş ve işlemleri ile bütçelerinin hazırlanması, uygulanması, sonuçlandırılması ve muhasebesi ile kontrol ve denetimine ilişkin usul ve esasları düzenleyen Döner Sermaye İşletmeleri Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği (DSİBMY) hükümlerine tabidir.
Buna göre, bir ekonomik değer yaratıldığında, başka bir şekle dönüştürüldüğünde, mübadeleye konu edildiğinde, el değiştirdiğinde veya yok olduğunda muhasebeleştirilir ve Yönetmeliğin üçüncü kısmının “Çerçeve Hesap Planı” başlıklı dördüncü bölümünde detaylı olarak düzenlenen sistematiğe uygun olarak kaydedilir.
DSİBMY’nin 565’inci maddesine göre, bilanço ve gelir tablosu dipnotlar ve ekleri ile birlikte temel mali tabloları oluşturur. Malî tabloların amacı yatırımcılar, kredi verenler ve diğer ilgililer için karar almada yararlı bilgiler sağlamak, gelecekteki nakit akımlarını değerlendirmede yararlı bilgiler sağlamak ve varlıklar, kaynaklar ve bunlardaki değişiklikler ile işletme faaliyet sonuçları hakkında bilgi sağlamaktır.
Mali raporlamanın amacı ise yöneticilere, kamuoyuna ve denetim yetkililerine bilgi sunmaktır. Bu amacın gerçekleştirilmesi için de; işlemlerin kayıt dışında kalmasının önlenmesi ile birlikte muhasebenin temel kavramları ve genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri çerçevesinde, uluslararası standartlara uygun olarak hazırlanan mali tabloların belirlenen sürelerde yönetim ve ilgililerin bilgisine sunulması gerekmektedir.
Kamu İdaresi Hesaplarının Sayıştaya Verilmesi ve Muhasebe Birimleri ile Muhasebe Yetkililerinin Bildirilmesi Hakkında Usul ve Esaslar’ın 5’inci maddesi gereğince hesap dönemi sonunda Sayıştaya gönderilmesi gereken ve denetim ekibince Usul ve Esaslar’ın 8’inci maddesi gereğince temin edilen defter, tablo ve belgelerden aşağıda sayılanlar denetime sunulmuş olup denetim bunlar ile Usul ve Esaslar’ın 8’inci maddesinde yer alan diğer belgeler dikkate alınarak yürütülüp sonuçlandırılmıştır.
Birleştirilmiş veriler defteri,
Geçici ve kesin mizan,
Bilanço,
Gelir tablosu.
Denetim görüşü, kamu idaresinin tabi olduğu geçerli finansal raporlama çerçevesi kapsamındaki temel mali tablolarından Bilanço ve Gelir Tablosuna verilmiştir.
KAMU İDARESİNİN SORUMLULUĞU
Denetlenen kamu idaresinin yönetimi, tabi olduğu muhasebe standart ve ilkelerine uygun olarak hazırlanmış olan mali rapor ve tabloların doğru ve güvenilir bilgi içerecek şekilde zamanında Sayıştaya sunulmasından, bir bütün olarak sunulan bu mali tabloların kamu idaresinin faaliyet ve işlemlerinin sonucunu tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir olarak yansıtmasından ve ister hata isterse yolsuzluktan kaynaklansın bu mali rapor ve tabloların önemli hata veya yanlış beyanlar içermemesinden; kamu idaresinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğundan; mali yönetim ve iç kontrol sistemlerinin amacına uygun olarak oluşturulmasından, etkin olarak işletilmesinden ve izlenmesinden, mali tabloların dayanağını oluşturan bilgi ve belgelerin denetime hazır hale getirilmesinden ve sunulmasından sorumludur.
SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU
Sayıştay, denetimlerinin sonucunda hazırladığı raporlarla denetlenen kamu idarelerinin mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek, mali rapor ve tablolarının güvenilirliğine ve doğruluğuna ilişkin görüş bildirmek, gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmekle sorumludur.
DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI
Denetimlerin dayanağı; 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, uluslararası denetim standartları, Sayıştay ikincil mevzuatı ve denetim rehberleridir.
Denetimler, kamu idaresinin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek ve mali rapor ve tablolarının kamu idaresinin tüm faaliyet ve işlemlerinin sonucunu doğru ve güvenilir olarak yansıttığına ilişkin makul güvence elde etmek ve mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür.
Kamu idaresinin mali rapor ve tabloları ile bunları oluşturan hesap ve işlemlerinin doğruluğu, güvenilirliği ve uygunluğuna ilişkin denetim kanıtı elde etmek üzere yürütülen denetimler; uygun denetim prosedürleri ve tekniklerinin uygulanması ile risk değerlendirmesi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Risk değerlendirmesi sırasında, uygulanacak denetim prosedürlerinin tasarlanmasına esas olmak üzere, mali tabloların üretildiği mali yönetim ve iç kontrol sistemleri de değerlendirilmiştir.
Denetimin kapsamını, kamu idaresinin mali rapor ve tabloları ile gelir, gider ve mallarına ilişkin tüm mali faaliyet, karar ve işlemleri ve bunlara ilişkin kayıt, defter, bilgi, belge ve verileri (elektronik olanlar dâhil) ile mali yönetim ve iç kontrol sistemleri oluşturmaktadır.
Bu hususlarla ilgili denetim sonucunda denetim görüşü oluşturmak üzere yeterli ve uygun denetim kanıtı elde edilmiştir.
DENETİM GÖRÜŞÜ
Ticaret Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2021 yılına ilişkin yukarıda belirtilen ve kamu idaresi tarafından sunulan, geçerli finansal raporlama çerçevesi kapsamındaki mali rapor ve tablolarının tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varılmıştır.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr