|
ÖZET: 2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları, Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından belediyelere ve il özel idarelerine devredilen içme suyu tesisleri için geri ödeme protokolü yapılmadığını ortaya koymuştur. Bu durum, tesislerin yatırım maliyetlerinin DSİ’ye ödenmemesine neden olmuştur. 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve ilgili Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çerçevesinde, DSİ, tesislerin işletme ve yönetim sorumluluğunu yerel yönetimlere devretme yetkisine sahiptir. Ancak, devir işlemleri sırasında geri ödeme şartlarının belirlenmemesi, mali sorunlara yol açmaktadır.
Özellikle Şırnak ve Van illerinde yapılan incelemelerde, tesislerin devri sırasında geri ödeme protokollerinin eksikliği nedeniyle yatırım bedellerinin tahsil edilemediği tespit edilmiştir. Örneğin, Şırnak İçmesuyu Tesisleri için devir teslim protokolü yapılmasına rağmen geri ödemeye dair bir düzenleme bulunmamaktadır. Benzer şekilde, Van’daki içme suyu tesisleri için de gerekli protokoller imzalanmadığı için yatırım bedellerinin geri ödemeleri gerçekleştirilememiştir. Sonuç olarak, DSİ’nin içme suyu projelerinin finansmanının sürdürülebilirliği için, tesislerin devri sırasında geri ödeme koşullarının net bir şekilde tanımlanması gerekmektedir. Bu, hem tesislerin işletilmesi hem de alacakların tahsili süreçlerinde yaşanabilecek hukuki sorunların önüne geçilmesine yardımcı olacaktır. |
BULGU: Devredilen İçme Suyu Tesislerinin Geri Ödemelerine İlişkin Protokol Yapılmaması
2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
DSİ tarafından yaptırılarak işletilmek üzere belediyeler ve il özel idarelerine devredilen içme suyu tesislerine ilişkin geri ödeme protokolü yapılmadığından söz konusu tesislere ilişkin yatırım maliyetlerinin DSİ’ye ödenmediği tespit edilmiştir.
02.07.2018 tarihli 703 no’lu Kanun Hükmünde Kararname’nin yürürlüğe girmesine kadar 6200 sayılı Kanun’un 2’nci maddesinin (k) fıkrasına göre; söz konusu Kararnameden sonra ise Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında 4 Nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin “Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün Görev ve Yetkileri” başlıklı 121’inci maddesinin (i) fıkrasındaki hükme göre, DSİ Genel Müdürlüğü; işletmeye açılan tesislerin işletme, bakım ve yönetim sorumluluğunu sulama birliklerine, belediyelere, il özel idarelerine, köylere hizmet götürme birliklerine ve kooperatiflere devredebilmektedir.
Devir işlemi; DSİ tarafından inşa edilmiş veya halen inşa edilmekte olan ya da başka kurumlar tarafından inşa edilmiş ve DSİ tarafından devralınmış olan tesislerin, mülkiyeti DSİ’ye ait olmak üzere işletme, bakım, onarım ve yönetim sorumluluğunun, “devir sözleşmesi” çerçevesinde su kullanıcısı teşkilatlara ve/veya mahalli yönetimlere bırakılmasını ifade etmektedir.
1053 sayılı Belediye Teşkilâtı Olan Yerleşim Yerlerine İçme, Kullanma ve Endüstri Suyu Temini Hakkında Kanun’un 4’üncü maddesinde;
DSİ Genel Müdürlüğü tarafından yapılacak işler için sarf edilecek meblağın tamamının belediyeler tarafından DSİ Genel Müdürlüğüne borçlanılacağı; borçlanma şartları, taksitlerin miktar ve süreleri ile işin yürütülmesi ve işletilmesi ile ilgili diğer hususların DSİ Genel Müdürlüğü ile ilgili belediyeler arasında yapılacak protokoller çerçevesinde tespit edileceği,
Taksit süresinin, tesislerin işletmeye açılış tarihinden başlamak üzere 30 yıl olacağı ve yapılacak ödemelerin DSİ bütçesine gelir kaydolunacağı,
Bu Kanun kapsamında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yapılan işler dolayısıyla DSİ ile belediyeler arasında imzalanan protokol uyarınca belediyeler tarafından borçlanılan tutarlara karşılık, bu belediyeler adına her ay genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı toplamı üzerinden ayrılan paylardan DSİ’nin talebi üzerine, İller Bankası Anonim Şirketi tarafından kesinti yapılarak Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü hesabına takip eden ayın sonuna kadar aktarılacağı, düzenlenmiştir.
10. Bölge (Diyarbakır), 14. Bölge (İstanbul) ve 17. Bölge (Van) Müdürlüğü’nde yapılan incelemelerde;
Şırnak Belediye Başkanlığı’nın teknik ve mali imkanlarının yetersiz olması ve bölgedeki siyasi, sosyal ve ekonomik konulardaki olağan dışı durumlar göz önünde bulundurularak;
2008/13803 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla 2008 yılında yapımına başlanan ve 2010 yılında tamamlanarak işletilmek üzere Şırnak Belediye Başkanlığına devredilen “Şırnak İçmesuyu Tesisleri ve İsale Hattı 1. Kademe İnşaatı” ile Şırnak İl Merkezi, Şenoba, Balveren, Hilal Beldeleri ve Şırnak İl Özel İdaresine bağlı bazı köylere (Geçitboyu ve Arıköy) içmesuyu temin edildiği,
Söz konusu tesise ilişkin 03.11.2011 tarihinde devir teslim protokolü yapıldığı halde geri ödemeye ilişkin protokol bulunmadığından, yatırım maliyetlerine ilişkin herhangi bir tahsilat yapılamadığı,
1053 sayılı Kanunun 4’üncü maddesinin altıncı fıkrası kapsamında genel bütçe gelirlerinden söz konusu belediyeler adına İller Bankasına aktarılan paydan kesinti yoluyla tahsil edilebileceği, bu kapsamda Şırnak belediyesinden, Şenoba Belde Belediyesinden, Balveren Belediyesinden ve Hilal Belde Belediyesinden kesinti yapıldığı,
Ancak 11.02.2022 tarihinde Şırnak Belediyesi tarafından İller bankasına yazılan yazıda; geri ödemeye ilişkin mali hüküm içeren bir belge imzalamadıkları gerekçesiyle İller Bankasından yapılan kesintinin kendilerine iadesini talep etmeleri üzerine, yapılan kesintilerin mevzuata aykırı olduğu anlaşılarak 18.04.2022 tarihinde alınan kararla ilgili belediyelere iade edildiği tespit edilmiştir.
1990 yılında DSİ ile İSKİ arasında düzenlenen protokol ile yapımı başlanan “Büyük İstanbul İçme Suyu II. Merhale Projesi” kapsamında Melen ve Yeşilçay Sistemleri 2013 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü’ne devredilmiş, devir teslim protokolünde geri ödemeye ilişkin hükümlere yer verilmediğinden toplam yatırım bedeli geri ödemelerinin tahsil edilemediği tespit edilmiştir.
22.11.2018 tarihinde Van Büyükşehir Belediyesi ile Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü arasında yapılan “Van İline İçme, Kullanma ve Endüstri Suyu Sağlanmasına” ilişkin protokol ile tesislerin yapımına başlanıldığı,
Söz konusu Protokolün “Mali Hükümler” başlıklı 8’inci maddesinde; tesisin işletmeye açılışı ile yatırım bedeli geri ödenmesine başlanılacağı ve 30 taksit halinde ödenebileceğine ilişkin hükme yer verildiği,
Söz konusu Proje kapsamında Van İli Merkezi ve Edremit İlçesi için yapılan İçmesuyu tesisinin 2014 yılında tamamlanarak işletmeye açıldığı; diğer civar ilçelere (Gevaş, Bostaniçi, Çiçekli ve Gürpınar) ait içmesuyu tesisinin ise 2023 yılında tamamlanarak işletmeye açıldığı;
Ancak söz konusu içmesuyu tesislerinin yatırım bedeli geri ödemelerinin başlaması için gerekli olan DSİ ve Belediye arasında devir ve geri ödeme protokolü yapılmadığından; yatırım bedeli geri ödemelerinin tahsil edilemediği, görülmüştür.
2019-2023 yıllarını kapsayan 11. Kalkınma Planının; “Kentsel Altyapı” başlıklı 698.2’nci maddesinde de söz konusu hususa değinilmekte ve DSİ’nin içme suyu proje finansmanının sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulmasını teminen geri ödeme sisteminin geliştirilmesi gerektiğinden bahsedilmektedir.
2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporunda da yer verilen söz konusu hususun 2023 yılında da devam ettiği anlaşılmaktadır.
Sonuç olarak, DSİ’nin içme suyu tesislerinin proje finansmanının sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulması, tesislerin işletilmesi ile alacakların tahsili ile ilgili yaşanacak olası hukuki sorunların önüne geçilmesi amacıyla, içmesuyu tesislerinin devri yapılırken yatırım maliyetlerinin geri ödenmesine ilişkin hükümlerin açık ve net olarak belirlenmesi gerektiği değerlendirilmektedir.