|
ÖZET: 2023 yılı Sayıştay Denetim Raporları, doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirilen alımlarda mevzuata aykırılıkların bulunduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle yemek hizmetinin tek kaynaktan temin edilmesi, 4734 sayılı Kanun’un 22’nci maddesinin ilgili bentlerine aykırı bir şekilde gerçekleştirilmiştir. İdare, yemek hizmeti alımında, ihtiyacın yalnızca tek bir gerçek veya tüzel kişiden karşılanabileceğine dair geçerli bir gerekçe sunmamıştır. Ayrıca, alım bedeli belirtilen parasal limitleri aşmakta olup, bu durumda ihale usullerinin kullanılması gerekmektedir.
Doğrudan temin yöntemiyle yapılan uygulama projesi hizmet alımında ise sözleşme yapılmaması dikkat çekmektedir. 4734 sayılı Kanun’a dayanan tebliğ, belli bir süre gerektiren alımlarda sözleşme imzalanmasını zorunlu kılmaktadır. İdare, işin aciliyeti ve küçük hacmi gerekçesiyle sözleşme imzalamadığını belirtse de, bu durum hukuki açıdan geçerli bir dayanak oluşturmamaktadır. Son olarak, bazı alımlarda piyasa fiyat araştırmasının eksik yapıldığı tespit edilmiştir. İdare, fiyat araştırmasını yalnızca tek bir kaynaktan teklif alarak gerçekleştirmiştir. Kamu ihale mevzuatına göre, piyasa fiyat araştırmasının çok sayıda satıcıdan fiyat alınarak yapılması gerekmektedir. Bu durum, alımların ekonomik ve rekabetçi bir şekilde gerçekleştirilmesi açısından önem taşımaktadır. |
BULGU: Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılan Alımlarda Hatalı Uygulamaların Bulunması
2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
Doğrudan temin yöntemi ile gerçekleştirilen bazı alımlarda mevzuata aykırılıklar bulunmaktadır.
Yemek Hizmetinin Tek Kaynaktan Doğrudan Temin Usulü ile Alınması
4734 sayılı Kanun’un 22’nci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri tek bir gerçek veya tüzel kişiden yapılabilecek alımları düzenlemiştir. İlgili fıkranın (a) bendine göre ihtiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kişi tarafından karşılanabileceğinin tespit edilmesi halinde parasal limitlere bağlı kalmadan ilgili gerçek veya tüzel tek kişiden ilân yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temin usulüne başvurulabileceği belirtilmiştir.
Aynı fıkranın (d) bendi ise idarelerin büyükşehir belediye sınırları dahilinde bulunup bulunmama durumuna göre belli parasal limitlere kadar ve temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar için yine ilân yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temin usulünün kullanılabileceğine hükmetmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuattan anlaşılacağı üzere alıma konu ihtiyacın gerçek veya tüzel tek kişiden tedariki zorunlu değil ise ve ihtiyacın türü sözü edilen birinci fıkranın diğer bentlerini ilgilendirmiyorsa idarelerin doğrudan temin usulünün (d) bendini kullanarak alımlarını gerçekleştirmesi gerekmektedir. İhtiyaca ilişkin alım bedelinin (d) bendinde yer verilen parasal limitlerin üzerinde olması durumunda ise ihtiyacın temini içi ihale usullerinden uygun olanının kullanılması gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde İdare tarafından yemek hizmeti alımının 4734 sayılı Kanun’un 22’nci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi ile gerçekleştirildiği görülmüştür. Alıma konu belgelerde ihtiyacın gerçek veya tüzel tek bir kişi tarafından karşılanabileceğine ilişkin geçerli bir gerekçe yer almamaktadır. İdare ile yapılan görüşmelerde mevcut yüklenici ile ilgili bugüne kadar herhangi bir sorun yaşanmadığı, temin edilen hizmetin kalitesinin yüksek ve maliyetinin düşük olduğu, yemek yiyen personel sayısı değişkenlik gösterdiğinden ihale yolu ile alım yapılması halinde yıl sonu hakediş ödemesinin sözleşme bedelinin %80’inin altında kalması ihtimali sebebiyle aradaki farkın %5’i oranında yükleniciye tazminat ödenmesi gerekeceği belirtilmiştir. Ancak sayılan hususlar İdare tarafından belgelenmemiştir ve ihale yolu ile yemek hizmeti alımı yapılması durumunda kalitesiz ve yüksek maliyette hizmet alınacağı anlamına gelmemektedir. İdare’de mali yıl içinde yemek yiyen personel sayısı da bilindiğinden yemek yiyecek personel sayısının öngörülmesi ve tazminata sebep olunmaması mümkündür.
Yemek hizmetinin alım bedeli birinci fıkranın (d) bendine ilişkin limitleri aşmaktadır. Bu durumda yemek hizmeti alımının ihale usullerinden uygun olanı ile gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Personelin öğle yemeği ihtiyacının hizmet alımı suretiyle karşılandığı idarelerde de özellikli durumlar hariç uygulama bu yöndedir.
Doğrudan Temin Usulü ile Gerçekleştirilen Uygulama Projesi Hizmet Alımında Sözleşme Yapılmaması
4734 sayılı Kanun’a dayanılarak çıkarılan Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ’in “Alımlara İlişkin Uygulama Esasları” başlıklı 4’üncü maddesinin beşinci fıkrası ile teslimi, sunumu ve yapımı belli bir süreyi gerektiren alımlarda sözleşme imzalanmasının zorunlu olduğu hükme bağlanmıştır.
Yapılan incelemelerde İdare’nin doğrudan temin yöntemi ile mutfak tadilatı yapım işi için mutfak tadilatı uygulama projesi hizmeti alımı yapılmıştır. Uygulama projelerinin tamamlanması başlangıcından itibaren belli bir süreyi gerektirmektedir. Ancak doğrudan temin yöntemi ile alımı yapılan uygulama projesi hizmeti için sözleşme yapılmamıştır. İdare ile yapılna görüşmelerde iş hacminin piyasa koşullarına göre küçük olması, işin aciliyeti ve yüklenicinin bir haftada projeyi tamamlayacağını bildirmesi sebebiyle sözleşme imzalanmadığı bildirilmiştir. Ancak yapılan iş belli bir süreyi gerektirdiğinden ve yüklenicinin sözleşme dışı taahhüdü hukuki bir anlam ifade etmediğinden söz konusu iş için sözleşme yapılması gerekmektedir.
Teslimi, sunumu ve yapımı belli bir süreyi gerektiren işlerde sözleşmeler ve bu sözleşmelerde yükleniciler için belirlenen yükümlülükler idarenin sürekliliğini sağlamak ve çıkarlarını korumak için öngörülmüştür. Bu sebeple İdare’nin tamamlanması belli bir süreyi gerektiren doğrudan temin kapsamındaki alımlarda sözleşme yapması gerekmektedir.
Bazı Doğrudan Temin Usulü ile Gerçekleştirilen Alımlarda Piyasa Fiyat Araştırması Yapılmaması
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Doğrudan Temin” başlıklı 22’nci maddesinin son fıkrasına göre bu maddeye göre yapılacak alımlarda ihale komisyonu kurma ve yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmaksızın ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçların temin edileceği belirtilmiştir.
Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ’in “Alımlara İlişkin Uygulama Esasları” başlıklı 4’üncü maddesinin ikinci fıkrası da tıpkı yukarıda sözü edilen Kanun hükmü gibi harcama yetkilisince görevlendirilen kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılmasını ve buna ilişkin belgelerin dayanakları ile birlikte onay belgesine eklenmesini zorunlu kılmıştır.
Kamu ihale mevzuatı ve diğer mevzuat piyasa fiyat araştırmasının yapılması gerektiğini belirtmiş ancak nasıl yapılması gerektiğini öngörmemiştir. İdarelerin doğrudan temin usulü ile alımlarını gerçekleştirirken alıma konu mal, hizmet veya yapım işinin gerektirdiği şartlar çerçevesinde en ekonomik fiyata ulaşabilmesi için piyasa fiyat araştırmasını ticari hayatın gerçeklerine göre yapması gerekmektedir. Türk Dil Kurumu Sözlüğünde piyasa, “satıcıların mal satmak için bir araya geldiği yer, pazar.”, piyasa fiyatı ise “Bir para biriminin veya malın sürüm değeri, piyasa bedeli, piyasa değeri, rayiç bedel, rayiç fiyat.” olarak tanımlanmıştır. Bunun dışında genel olarak piyasa, alıcı ve satıcıların bir araya gelip mal ve hizmet alışverişi yaparak ekonomik faaliyetlerini gerçekleştirdikleri yer olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımlardan anlaşılacağı üzere piyasada alıcılara sunduğu mal ve hizmet için fiyat belirleyen birden fazla satıcı vardır ve bu satıcıların ayrı ayrı belirledikleri fiyatlar sonucunda alıcıların taleplerine bağlı olarak piyasada rayiç bedel -bir başka deyişle- piyasa fiyatı oluşur. Alıcının, öz çıkarını gözeten tabiatı ve ticari hayatın gereği olarak talep ettiği mal veya hizmetin özellikleri çerçevesinde piyasa içinde en uygun fiyata ulaşabilmesi birden fazla satıcıdan fiyat öğrenmeyi gerektirir. Piyasada bulunan tek bir satıcıdan öğrendiği fiyatın en ekonomik olduğuna ikna olmayan ve mukayese düşüncesi ile hareket eden alıcının piyasadaki bu düşünce ve faaliyetleri piyasa fiyat araştırmasıdır.
Yapılan incelemelerde İdare’nin bazı doğrudan temin usulü ile yapılan alımlarda piyasa fiyat araştırmasını tek bir gerçek veya tüzel kişiden teklif almak suretiyle gerçekleştirdiği görülmüştür. İdare ile yapılan görüşmelerde Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği’nin eki piyasa fiyat araştırmasının dipnotunda piyasa fiyat araştırması yapılacak kişi/firma sayısına harcama yetkilisinin karar vereceği ve bu sebeple araştırmaya konu olacak firma sayısı ile ilgili açık bir mevzuat hükmü bulunmadığı belirtilmiştir. Ayrıca İdare tarafından başka firmalardan teklif alınmasa dahi eski sözleşmelere göre yeni tekliflerin Üretici Fiyat Endeksi’nin altında kalması hususunun gözetildiği, bazı hizmetlerde daha önce teklif alındığı ancak teslim edilen işin istenen şartlara uygun olmadığı ve teslim süreçlerinin uzadığı, bazı durumlarda da firmaların fiyat teklifi vermeye yanaşmadığı ifade edilmiştir. Ancak İdare tarafından yapılan açıklamalar bir belgeye dayanmamaktadır.
Doğrudan temin usulü ile gerçekleştirilen alımlarda sağlıklı bir piyasa fiyat araştırmasının tüm gerekliliklerinin yerine getirilmesi ve özellikle birden fazla gerçek veya tüzel kişiden teklif alınarak yapılması gerekmektedir.