Elektrik Alım Giderlerinde İdare Tarafından Kontrollerin Etkin Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: Elektrik Alım Giderlerinde İdare Tarafından Kontrollerin Etkin Yapılmaması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlığa bağlı kuruluşların elektrik ödemelerinde Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi ödenmesi
Bakanlığa bağlı kuruluşlarının elektrik ödemelerine ilişkin faturalarda, istisna kapsamında olunmasına rağmen Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi ödendiği görülmüştür.
2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nun Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisinin istisnalarını düzenleyen 36’ncı maddesinde; kazanç amacı gütmemek şartıyla işletilen rehabilitasyon kurumları, çocuk bakımevleri, kreşler, düşkünler evi, yetimhaneler, Çocuk Esirgeme Kurumu’na ait çocuk yurtları ve bunlara bağlı işyerleri gibi sosyal yardım kuruluşlarının bu vergiden istisna olduğu belirtilmiştir.
Dolayısıyla Bakanlığa bağlı rehabilitasyon merkezleri, çocuk bakımevleri, engelli bakım kuruluşları, çocuk yurtları ve bunlara bağlı işyerleri Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisinden istisnadır.
Yerinde yapılan incelemelerde, tedarik şirketleri tarafından elektrik alımlarına ilişkin ödemelerde %5 oranında Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi tahakkuk ettirildiği ve İdarece ödendiği tespit edilmiştir.
Dolayısıyla Bakanlığa bağlı olup yukarıda anılan sosyal hizmet kuruluşlarının elektrik alımlarında, Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi istisnasının uygulanması gerekmektedir.
Bakanlığa bağlı il müdürlükleri ve diğer kuruluşlarca reaktif enerji tüketimine ilişkin göstergelerin takip edilmemesi nedeniyle reaktif enerji bedeli ödenmesi
Bakanlığa bağlı il müdürlükleri ve diğer kuruluşların bazılarının elektrik ödemelerinde rutin olarak reaktif enerji bedeli ödendiği, bunların takip edilmemesi ve gerekli bakım/onarımların yapılmaması nedeniyle bu bedellerin oluşmasının önüne geçilemediği tespit edilmiştir.
Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesinin (v) fıkrasında reaktif güç kavramı; “Elektrik akımının gerilime göre 90 derece faz farklı, iş görmeyen ve kVAr birimi ile ölçülen gücü” olarak tanımlanmıştır.
Aynı maddede reaktif enerji kavramı “Reaktif gücün zamanla çarpımından elde edilen ve kVArh birimi ile ölçülen enerji” olarak tanımlanmıştır.
Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun 31.12.2015 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanan ve 5999-3 sayılı “Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar” başlıklı Kararı’nın 10’uncu maddesinin (ç) bendinde reaktif enerji bedeli kavramı;
“Dağıtım sistemi kullanıcılarından reaktif enerji uygulamasına tabi olanlar için 13’üncü maddede reaktif enerjiye ilişkin olarak belirlenen sınırların aşılması halinde ve bu Usul ve Esaslarda belirtilen şartlar dahilinde uygulanan bedeldir.”
şeklinde açıklanmıştır.
Aynı Karar’ın “Reaktif Enerji Tarifesi” başlıklı bölümünde;
“Madde 13- (1) Mesken aboneleri, aydınlatma aboneleri, tek fazla beslenen aboneler, bağlantı gücü 9 (dokuz) kw’a (dahil) kadar olan aboneler ile sisteme enerji veren üreticilere veriş yönünde 16 ncı maddenin üçüncü fıkrasında belirtilen durumlarda reaktif enerji tarifesi uygulanmaz.
Yukarıda belirtilenler dışında, tüm dağıtım sistemi kullanıcıları ile sisteme enerji veren üreticilere çekiş yönünde 16 ncı maddenin dördüncü fıkrasında belirtilen durumlarda aşağıdaki şartlar dahilinde reaktif enerji tarifesi uygulanır. Ancak kullanıcıya ait kompanzasyon tesisinde arıza sonucu oluşan ihlalin yılda (takvim yılı) bir kez olması halinde reaktif enerji bedeli faturalamada dikkate alınmaz. Reaktif enerji ölçüm sistemleri dağıtım şirketi tarafından tesis edilir. Reaktif enerji ölçüm sistemi tesis edilmemiş kullanıcılara reaktif enerji bedeli uygulanmaz.
Kurulu gücü 50 kVA’nın altında olan müşteriler, çektikleri aktif enerji miktarının yüzde otuzüçünü aşan şekilde reaktif enerji tüketmeleri veya aktif enerji miktarının yüzde yirmisini aşan şekilde kapasitif reaktif enerji vermeleri halinde; kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olanlar ise, çektikleri aktif enerji miktarının yüzde yirmisini aşan şekilde endüktif reaktif enerji tüketmeleri veya aktif enerji miktarının yüzde onbeşini aşan şekilde sisteme kapasitif reaktif enerji vermeleri halinde, reaktif enerji tüketim bedeli ödemekle yükümlüdür.
Endüktif reaktif enerjiye ilişkin oranların aşılmaması halinde reaktif enerji bedelialınmaz. Bu sınır aşılırsa, çekilen reaktif enerjinin tamamına (endüktif sayaçta ölçülen değer) reaktif enerji tarifesi uygulanır.
Kapasitif reaktif enerjiye ilişkin oranların aşılmaması halinde reaktif enerji bedeli alınmaz. Bu sınır aşılırsa, sisteme verilen reaktif (kapasitif sayaçta ölçülen değer) enerjinin tamamına reaktif enerji tarifesi uygulanır.
Endüktif ve kapasitif reaktif sınırların ikisini birden aşan müşteriye, endüktif reaktif ve kapasitif reaktif sayaçlardan en yüksek değeri kaydeden sayaç değerinin tamamına reaktif enerji tarifesi uygulanır.”
hususları ifade edilmiştir.
Yukarıda yer verilen hükümler değerlendirildiğinde; reaktif enerji sınırlarının aşılması durumunda tedarikçi elektrik firması tarafından tüketiciye reaktif enerji bedeli yansıtılacağı ve kompanzasyon tesisinde arıza sonucu reaktif güç ihlali oluşması durumunda yılda bir kez ile sınırlı olmak üzere reaktif enerji bedelinin faturalamada dikkate alınmayacağı ifade edilmiştir. Dolayısıyla idareler tarafından reaktif güç değerlerinin devamlı olarak takip edilmesi, kompanzasyon sisteminin bakım onarımlarının yaptırılarak arıza sonucu reaktif bedel yansıması halinde yıl içinde bir defayla sınırlı olmak üzere durumu tedarikçi firmaya ileterek reaktif bedelin iptalini sağlaması gerekmektedir. Ayrıca söz konusu elektrik sistemleriyle alakalı olarak dışarıdan bakım-onarım hizmeti alınması ve buna rağmen reaktif enerji bedeli oluşması durumunda bakım-onarım hizmeti alınan firmalara rücu işlemi yapılması gerekmektedir.
2022 yılına ilişkin taşra teşkilatında yerinde yapılan incelemelerde bazı il müdürlükleri ve kuruluşların elektrik alımlarında rutin bir şekilde reaktif enerji bedeli ödendiği, kompanzasyon sistemlerinin takibinin yapılmadığı, yılda bir defaya mahsus olmak üzere reaktif enerji bedeline itiraz edilerek iptalinin sağlanmadığı görülmüştür.
Bu itibarla Bakanlığa bağlı il müdürlükleri ve kuruluşların reaktif enerji bedeli konusunda bilgilendirilmesi, söz konusu ödemelere sebebiyet verilmemesi için gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir.
Bakanlığa bağlı ev tipi sosyal hizmet birimlerinin bazılarının elektrik ödemelerinde mesken tarifesinin esas alınmaması
Bakanlığın çocuk evleri koordinasyon merkezlerine bağlı olan ve koruma altındaki çocukların bakımının sağlandığı ev tipi sosyal hizmet kuruluşlarına ilişkin elektrik alımlarında elektrik tedarik şirketleri tarafından mesken tarifesinin esas alınmadığı tespit edilmiştir.
EPDK’nın 5999-3 sayılı Kurul Kararı ile belirlenen Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar’ın “Mesken abone grubu” başlıklı 4’ünce maddesinde; mesken olarak kullanılan müstakil binalar, apartmanlar ve apartmanlar içindeki bağımsız bölümler, konut kooperatifleri ve konut sitelerinin bu kapsamda olduğu belirtilmiştir.
Usul ve Esaslar’ın “Abone grubunun tespiti” başlıklı 8’inci maddesinde; abone grubunun görevli tedarik şirketi tarafından tespit edileceği, müşterinin dahil olmak istediği abone grubu talebini ilgili şirkete yazılı olarak beyan edeceği ifade edilmiştir.
2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinin onbirinci alt bendinde çocuk evleri; “0-18 yaşlar arasındaki korunmaya ihtiyacı olan çocukların kaldığı ev birimleri” olarak tanımlanmıştır.
Engelli Bireylere Yönelik Umut Evleri Yönergesi’nin “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde umut evleri; “Her ilin sosyal, kültürel açıdan engellilerin kalması için uygun bölgelerinde, tercihen il merkezinde apartman dairesi veya müstakil binalarda 2 ile 6 arasında engelliye hizmet verilen, koordinasyon merkezine ve kuruluşlara bağlı mesken niteliğindeki yatılı ev tipi sosyal hizmet birimleri” olarak tanımlanmıştır.
Söz konusu ev tipi sosyal hizmet birimlerine ilişkin elektrik alımları incelendiğinde uygulama birliği olmadığı, bazı elektrik tedarik şirketleri tarafından bu evlerin çoğunluğunda EPDK tarafından yayınlanan ulusal tarife cetvellerindeki “kamu ve özel hizmetler sektörü ile diğer” tarifesinin esas alındığı, bazılarında ise “mesken” tarifesinin esas alınarak bunlar üzerinden fiyatlandırma yapıldığı tespit edilmiştir. Örneğin EPDK tarafından yayınlanan 01.10.2022-01.01.2023 tarihleri arasında uygulanacak elektrik tarifelerine göre “Kamu ve Özel Hizmetler Sektörü ile Diğer” abone grubu ile “Mesken” abone grubunun birim elektrik fiyatları arasında %65 ila %95 kadar “Mesken” abone grubu lehine farklılık bulunmaktadır.
Yukarıda tanımına yer verildiği üzere çocuk evleri ile umut evleri, kullanım amacı mesken olarak özel kişilerden sözleşme kapsamında kiralanan, idari birimlerin bulunmadığı, iş yeri olarak kullanılmayan birimler olup anılan Usul ve Esaslar’daki “mesken” tanımına uygun olmasından dolayı, EPDK tarafından yayınlanan ulusal tarife cetvellerindeki “mesken” fiyatlandırılmasına tabi olması gerektiğinden, İdare tarafından elektrik tedarik şirketlerine başvurularak abone grubunun bu yönde değiştirilmesi için gerekli işlemler yapılmalıdır.
Kamu idaresi cevabında özetle, bulgu konusu hususların gereği için il müdürlüklerine yazılı talimat verildiği ifade edilmiştir.
Netice itibarıyla Bakanlığa bağlı Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisine ilişkin istisna kapsamında olan kuruluşlara ilişkin istisna hükümlerinin uygulanabilmesi adına gerekli iş ve işlemlerin başlatılması, il müdürlükleri ve kuruluşlarda reaktif enerji bedeli oluşmaması adına tedbirlerin alınması, Bakanlığa bağlı çocuk evleri ile umut evlerinin elektrik alımlarında mesken statüsündeki fiyatlandırmadan faydalanabilmesi adına abone grubu değişiklikleriyle ilgili iş ve işlemlerin başlatılması gerekmektedir.