|
ÖZET: Kamu idarelerinin mali tablolarında maliyet muhasebesinin uygulanamaması, dış projeler ve piyasa ihtiyaçları doğrultusunda gerçekleştirilen ürün geliştirme faaliyetlerinin maliyet bilgilerini sunamamasına yol açmaktadır. 151 Yarı mamuller ve 152 Mamuller hesaplarının kullanılmaması, bu durumun bir yansımasıdır. Kamu idarelerinin hesap ve kayıt düzeninin şeffaf, hesap verebilir ve standartlara uygun şekilde işlemesi gerektiği belirtilmektedir. Ancak, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) gibi özel bütçeli idareler, maliyet muhasebesi uygulama yetkisine sahip olmadıkları için maliyet hesaplarını kullanamamaktadır.
Mali kaynak yönetimi ve muhasebe sistemleri, projelerin maliyet bilgilerini takip etse de, Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin hükümleri gereği bu bilgilerin mali tablo kullanıcılarına sunulması için maliyet muhasebesine geçilmesi önem arz etmektedir. Bu bağlamda, üretim süreçlerinde katlanılan maliyetlerin doğru bir şekilde izlenebilmesi için 15 Stoklar hesap grubundaki hesapların etkin bir şekilde kullanılması gerekmektedir. Böylece, yarı mamul ve mamul ürünlerin maliyetleri daha sağlıklı bir biçimde muhasebeleştirilebilecektir. Sonuç olarak, kamu idarelerinin maliyet muhasebesi uygulamalarını hayata geçirmesi, üretim faaliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesi ve mali tabloların doğruluğu açısından kritik bir adım olacaktır. Bu durum, karar alma süreçlerini güçlendirecek ve hesap verme yükümlülüklerini yerine getirmeye yardımcı olacaktır. |
BULGU: Enstitüler Nezdinde Gerçekleştirilen Üretim Faaliyetlerinde Maliyet Muhasebesi Uygulanamaması ve Stoklara İlişkin Hesapların Eksik Kullanılması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
Kamu idaresinin mali tablolarının maliyet muhasebesi uygulanamaması nedeniyle dış projeler kapsamında veya doğrudan piyasa ihtiyaçları için yapılan ürün geliştirme faaliyetlerinin maliyetine ilişkin bilgi sunamadığı ve 151 Yarı mamuller üretim hesabı ile 152 Mamuller hesabının kullanılmadığı görülmüştür.
Merkezî yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin hesap ve kayıt düzeninde saydamlık, hesap verilebilirlik ve tekdüzenin sağlanması, işlemlerinin kayıt dışında kalmasının önlenmesi, faaliyetlerinin ve işlemlerinin gerçek mahiyetlerine uygun olarak, sağlıklı ve güvenilir bir biçimde muhasebeleştirilmesi, malî tablolarının zamanında, doğru, muhasebenin temel kavramları ve genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri çerçevesinde Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde belirtilen standartlara uygun, yönetimin ve ilgili diğer kişilerin bilgi ihtiyaçlarını karşılayacak ve kesin hesabın çıkarılmasına temel olacak; karar, kontrol ve hesap verme süreçlerinin etkili çalışmasını sağlayacak şekilde hazırlanmasına ve yayımlanmasına ilişkin usul ve esaslar Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir.
Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK), 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na ekli II sayılı Cetvelde özel bütçeli idareler arasında sayıldığından mali işlemlerini anılan Yönetmeliğin 8’inci maddesinde belirlenen hesap planına göre kaydetmektedir. Bu hesap planında 7 Maliyet Hesaplarını oluşturan hesaplar ayrıca düzenlenmemiş, Yönetmeliğin 408’inci maddesinde Yönetmelik kapsamındaki kamu idarelerinden maliyet muhasebesi uygulayanların, maliyet işlemleri için bu ana hesap grubunu Gelir İdaresi Başkanlığınca yayımlanan Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğlerine uygun olarak kullanacağı belirtilmiştir.
Mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği kapsamındaki idareler için maliyet muhasebesi uygulaması istisnai niteliktedir. Uygulamada, maliyet muhasebesi uygulayacak idareler için gerekli maliyet hesapları Hazine ve Maliye Bakanlığınca tanımlanarak kullanıma açılmakta, böylelikle bu idareler maliyet muhasebesi uygulayarak üretimlerine ilişkin maliyet bilgilerini, hangi ürün veya projenin kâr getirdiğini ya da zarar ettiğini muhasebe sistemi üzerinden takip edebilmektedir.
TÜBİTAK, ilgili mevzuatın kendisine verdiği görevler kapsamında savunma, uzay, havacılık, bilişim ve bilgi güvenliği teknolojileri gibi farklı alanlarda faaliyet gösteren enstitüleri nezdinde dış projeler yürüterek araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunmaktadır. Bu çerçevede Kurumdan hizmet talep eden kamu veya özel kuruluşlar ile diğer gerçek veya tüzel kişilerle protokoller yapılmakta, bu kapsamda ısıl pil, marker kontrol cihazları, kamu sertifikasyonu gibi ürün ve hizmetler geliştirilerek satılmaktadır. Buna karşın TÜBİTAK maliyet muhasebesi uygulayacak idareler arasında olmadığından mer’i mevzuat hükümleri çerçevesinde maliyet hesaplarını kullanamamaktadır. Bu durum, hangi proje veya faaliyet için hangi tür üretim maliyetine katlanıldığına ilişkin muhasebe sisteminin bilgi üretememesine sebebiyet vermektedir.
Ayrıca, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 89-93’üncü maddelerinde, 151 Yarı mamuller üretim hesabı ile 152 Mamuller hesabının nitelik ve işleyişleri açıklanmakta, Yönetmelik kapsamındaki idareler tarafından 151 ve 152 no.lu hesapların kullanılacağı belirtilmektedir. Buna rağmen uygulamada üretim faaliyetleri için edinilen stokların tamamı 150 İlk madde ve malzeme hesabına kaydedilmekte, 15 Stoklar hesap grubundaki diğer hesaplar kullanılmamaktadır. Bu sebeple de üretim süreci boyunca katlanılan üretim giderlerinden pay almakla birlikte henüz mamul haline gelmeyen yarı mamuller ve üretim süreci sonunda satışa hazır hale gelen mamuller muhasebe sisteminde izlenememektedir.
Kamu idaresi cevabında Mali Kaynak Yönetim Sistemi ile diğer kurumsal yazılımlar nezdinde projelerin detaylı maliyet bilgilerinin takip edildiği belirtilmektedir. Ancak Merkezî Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin yukarıda yer verilen ilgili hükümleri ve tam açıklama kavramı gereği bu bilgilerin mali tablo kullanıcılarına da sunulmasını teminen maliyet muhasebesi uygulamasına geçilmesi uygun olacaktır.
Sonuç olarak, üretim faaliyetlerinde kullanılmak üzere ilgili maliyet hesaplarının İdarenin kullanımına açılması ve maliyet muhasebesi uygulamasına geçilmesi, üretim sürecinde de 15 Stoklar hesap grubundaki hesapların kullanılması gerekmektedir.