|
ÖZET: Evsel katı atık sisteminin toplam maliyetinin hesaplanmasında ciddi hatalar tespit edilmiştir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, ilçe belediyelerinin evsel katı atık maliyetlerinin, 2011 yılına ait eski verilere dayandığını ve güncellenmeden kullanıldığını ortaya koymaktadır. 2872 sayılı Çevre Kanunu, evsel katı atıkları tehlikeli ve zararlı atıklar dışında kalan konut, sanayi ve işyeri gibi kaynaklardan gelen katı atıklar olarak tanımlamaktadır. Belediyeler, bu atıkların bertarafı için gerekli tesisleri kurmak ve işletmekle yükümlüdür.
Yönetmelik, evsel katı atık tarifelerinin belirlenmesinde izlenecek usul ve esasları düzenlemekte olup, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın bu konuda kılavuz kitaplar hazırlamasını öngörmektedir. Ancak, mevcut tarifelerin belirlenmesinde kullanılan maliyet hesaplamaları, güncel ekonomik koşulları yansıtmaktan uzaktır. Örneğin, 2023 yılı için belirlenen evsel katı atık bedeli, 2011 yılında hesaplanan tutarın bile altında kalmaktadır. Bu durum, hem yüksek gelir kaybına neden olmakta hem de “kirleten öder” ilkesinin ihlaline yol açmaktadır. Sonuç olarak, evsel katı atık tarifelerinin doğru bir şekilde oluşturulabilmesi için toplam sistem maliyetinin güncel verilere dayalı olarak yeniden hesaplanması gerekmektedir. Bu, hem mali sürdürülebilirlik hem de çevresel sorumluluk açısından kritik bir öneme sahiptir. |
BULGU: Evsel Katı Atık Net Toplam Sistem Maliyetinin Hatalı Hesaplanması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Evsel katı atık ile ilgili olmak üzere belirlenen toplam sistem maliyetinin çok eski bir hesaplamaya dayandığı ve güncellenmeden uygulandığı görülmüştür.
Evsel katık kavramı, 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 2’nci maddesinde düzenlenmiş olup bunlar, tehlikeli ve zararlı atık kapsamına girmeyen konut, sanayi, işyeri, piknik alanları gibi yerlerden gelen katı atıklar olarak tanımlanmaktadır.
2872 sayılı Kanun’un 11’inci maddesinin on ikinci fıkrası belediyeleri evsel katı atık bertaraf tesislerini kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmekle; bu hizmetten yararlanan ve/veya yararlanacak olanları da sorumlu yönetimlerin yapacağı yatırım, işletme, bakım, onarım ve ıslah harcamalarına katılmakla yükümlü kılmıştır.
Belediyelerin bu kapsamda yerine getireceği hizmetlerde uygulayacağı tarifelere ilişkin usul ve esaslar da anılan maddeye istinaden hazırlanan Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik ile belirlenmiştir.
Bu Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde yer alan düzenlemeyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı evsel katı atık idarelerinin tarifelerin belirlenmesinde örnek alabileceği kılavuz kitapları hazırlamak ve yayımlamakla yükümlü ve görevli sayılmıştır.
Bu çerçevede evsel katı atık idarelerine, evsel katı atık tarifelerinin ve ücretlerinin belirlenmesinde yol göstermesi amacıyla Evsel Katı Atık Tarifelerinin Belirlenmesine Yönelik Kılavuz hazırlanarak yayımlanmıştır.
Evsel katı atık sistemi süreçleri ve hizmetlerin ücretlendirilmesi bahsi anılan Yönetmelik’in 15 ve 17’nci maddelerinde düzenlenmiştir.
Yönetmelik’in 15’inci maddesi, evsel katı atık idarelerinin toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında esas alacağı temel bileşenleri saymış olup bunlar toplama, taşıma, aktarma, geri kazanım, bertaraf ve satıştır.
Bahse konu hizmetler için ücretlendirme yapılırken tam maliyet ve kirleten öder esaslarının kullanılması Yönetmelik’in 17’nci maddesinin bir icabı olup gerek toplam sistem maliyetinin belirlenmesi gerekse bu maliyetin atık üreticilerine yansıtılması için oluşturulan tarifelerde bu ilkeye uyulması gerekmektedir.
Bakanlıkça hazırlandığı yukarıda ifade edilen Kılavuz tam maliyetinin hesaplanmasında, yatırım ve işletme maliyetlerinin yanı sıra, mali ve idari yönetime ait cari maliyetlerin de kullanılacağını öngörerek malzeme, yakıt, elektrik, sabit varlıklar ve personel kullanımından doğan maliyetlerin yanı sıra hizmetin sağlanması sırasında ortaya çıkan diğer maliyetlerin toplam sistem maliyetinde dâhil edilmesine imkân tanımıştır.
Toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında tarafımıza iletilen hesaplamaların 2011 yılında yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu hesaplamada abonelerin her birisi için 3,92 Türk lirası aylık maliyet bedeli hesaplanmış, bu tutar aynı zamanda tarife olarak uygulanmıştır.
2024 yılında uygulanacak tarife cetvellerine ilişkin 2023/48 No.lu Meclis kararında konutlar için belirlenen evsel katı atık bedelinin 3,50 Türk lirası olduğu görülmektedir ki bu tutar 2011 yılı için hesaplanmış tutarın bile altındadır.
Bir örnek vermek gerekirse 2011 yılı için hesaplanan toplam sistem maliyetine esas olmak üzere akaryakıtın litre bedeli 4,10 Türk lirası alınırken işçilik maliyetine esas kişi başı aylık ücret ise brüt 1.971,75 Türk lirası olarak hesaplamaya dâhil edilmiştir. Oysaki tarifenin belirlendiği 2023 yılı aralık ayının başında akaryakıt fiyatı 38,23 Türk lirası ve aynı dönem için asgari ücret ise 11.402,32 Türk lirası olarak kayıtlara geçmiştir.
Kamu idaresince, tarifelerin Evsel Katı Atık Tarifelerinin Belirlenmesine Yönelik Kılavuz esas olarak hazırlanacağı belirtilmiştir.
Sonuç olarak, toplam sistem maliyetinin doğru hesaplanmaması yüksek gelir kaybına sebep olduğu gibi “kirleten öder” ilkesinin de ihlaline de yol açacağından, hesaplamanın doğru yapılarak evsel katı atık tarifelerinin oluşturulması gerekmektedir.