|
ÖZET: Evsel katı atık sisteminin toplam maliyetinin hesaplanmasında hatalar tespit edilmiştir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’na göre, belirlenen maliyetler arasında yer almaması gereken giderler dahil edilmiş ve elde edilen gelirler hesaba katılmamıştır. 2872 sayılı Çevre Kanunu’na göre evsel katı atık, tehlikeli olmayan konut ve işyerlerinden kaynaklanan atıkları kapsamaktadır. Belediyeler, bu atıkların bertarafı için gerekli tesisleri kurmak ve işletmekle yükümlüdür.
Evsel katı atık tarifelerinin belirlenmesinde, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından hazırlanan kılavuz kitapları esas alınmalıdır. Yönetmelik, toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında dikkate alınması gereken unsurları belirlemekte ve bu maliyetlerin atık üreticilerine yansıtılmasında “kirleten öder” ilkesinin uygulanmasını zorunlu kılmaktadır. Ayrıca, sabit varlıkların amortismanları da maliyet hesaplamalarına dahil edilmelidir. Toplam sistem maliyetinin doğru bir şekilde hesaplanması, tarifelerin oluşturulmasında kritik bir öneme sahiptir. Elde edilen gelirlerin, toplam maliyetten düşülmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Örneğin, metan gazından elektrik üretimi ile elde edilen gelirlerin bu hesaplamalara dahil edilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda, net sistem maliyetinin doğru bir şekilde belirlenmesi, tarifelerin adil ve sürdürülebilir bir şekilde oluşturulmasını sağlayacaktır. |
BULGU: Evsel Katı Atık Net Toplam Sistem Maliyetinin Hatalı Hesaplanması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi
Belirlenen toplam sistem maliyetinde yer almaması gereken maliyetlerin dâhil edildiği ve sağlanan gelirlerin düşülmediği görülmüştür.
Evsel katık kavramı, 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 2’nci maddesinde düzenlenmiş olup bunlar, tehlikeli ve zararlı atık kapsamına girmeyen konut, sanayi, işyeri, piknik alanları gibi yerlerden gelen katı atıklar tanımlanmaktadır.
2872 sayılı Kanun’un 11’inci maddesinin on ikinci fıkrası belediyeleri evsel katı atık bertaraf tesislerini kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmekle; bu hizmetten yararlanan ve/veya yararlanacak olanları da sorumlu yönetimlerin yapacağı yatırım, işletme, bakım, onarım ve ıslah harcamalarına katılmakla yükümlü kılmıştır.
Belediyelerin bu kapsamda yerine getireceği hizmetlerde uygulayacağı tariflere ilişkin usul ve esaslar da anılan maddeye istinaden hazırlanan Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik ile belirlenmiştir.
Bu Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde yer alan düzenlemeyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı evsel katı atık idarelerinin tarifelerin belirlenmesinde örnek alabileceği kılavuz kitapları hazırlamak ve yayımlamakla yükümlü ve görevli sayılmıştır.
Bu çerçevede evsel katı atık idarelerine evsel katı atık tarifelerinin ve ücretlerinin belirlenmesinde yol göstermesi amacıyla Evsel Katı Atık Tarifelerinin Belirlenmesine Yönelik Kılavuz hazırlanarak yayınlanmıştır.
Evsel katı atık sistemi süreçleri ve hizmetlerin ücretlendirilmesi bahsi anılan Yönetmelik’in 15 ve 17’nci maddelerinde düzenlenmiştir.
Yönetmelik’in 15’inci maddesi, evsel katı atık idarelerinin toplam sistem maliyetinin hesaplanmasında esas alacağı temel bileşenleri saymış olup bunlar toplama, taşıma, aktarma, geriz kazanım, bertaraf ve satıştır.
Bahse konu hizmetler için ücretlendirme yapılırken tam maliyet ve kirleten öder esaslarının kullanılması Yönetmelik’in 17’nci maddesinin bir icabı olup gerek toplam sistem maliyetinin belirlenmesi gerekse bu maliyetin atık üreticilerine yansıtılması için oluşturulan tarifelerde bu ilkeye uyulması gerekmektedir.
Bakanlıkça hazırlandığı yukarıda ifade edilen Kılavuz tam maliyetinin hesaplanmasında, yatırım ve işletme maliyetlerinin yanı sıra, mali ve idari yönetime ait cari maliyetlerinde kullanılacağını öngörerek malzeme, yakıt, elektrik, sabit varlıklar ve personel kullanımından doğan maliyetlerin yanı sıra hizmetin sağlanması sırasında ortaya çıkan diğer maliyetlerin toplam sistem maliyetinde dâhil edilmesine imkân tanımıştır.
Sabit varlıklarda, bu varlığın mülkiyetinin evsel katı atık idaresinde olması hâlinde amortismanlarının doğrudan maliyetlere dâhil edilebileceği anılan Kılavuz ile öngörülmüştür.
Toplam sistem maliyetinin hesaplanmasına ilişkin tablonun incelenmesiyle bu tabloda amortisman maliyetinin 16.055.226,46 Türk lirası olarak belirlendiği ve bu tutarın tüm sabit varlıkların edinme değerleri ve faydalı ömürleri dikkate alınarak oluşturulduğu ne var ki söz konusu sabit varlıklar içinde Bürnük hafriyat döküm sahası için ödenen izin bedeline de yer verildiği anlaşılmıştır.
Nosyon olarak hafriyat, evsel katı atıktan farklı olup sözcüğün anlamında tezahür ettiği üzere kazı ile ilgilidir. Kuşkusuz konut ve iş yeri olarak kullanılan binalarda yapılan tadilat ve tamiratta ortaya çıkan moloz da hafriyat sahalarına atılmaktadır lakin bu durum, molozu aynı yere döküldüğü için hafriyat yapmayacağı gibi hafriyatı da evsel atık yapmayacaktır.
Zaten Belediyenin yılı gelir tarife cetvelinde Temizlik İşleri Müdürlüğü gelir tarifesinde moloz bedeli, çuval ve kamyon olarak hem belediye tarafından taşınan hem de ilgisi tarafından hafriyat sahasına dökülenler için ayrı ayrı belirlenmiş olup, ücrete tabi hizmet olarak ayrıca tarifelendirilmiştir.
Öte yandan kurulmuş olan sistemden kompost ya da enerji üretimi nedeniyle elde edilen bir gelirin söz konusu olması hâlinde elde edilen gelirlerin toplam sistem maliyetinden düşülerek tarifeler net sistem maliyeti üzerinden oluşturulmalıdır.
Bu bağlamda bahse konu katı sahasında oluşan metan gazının toplanıp bu gazdan elektrik üretilmesi için söz konusu sahanın 2008/292 No.lu Meclis kararı ile Belediye Encümenine verilen yetki sonrasında kiraya verildiği ve buradan gelir edildiği bir vakıa olduğuna göre husul bulan gelirin toplam sistem maliyetinden düşülerek net sistem maliyeti hesaplanmalıdır.
Kamu idaresince, toplam sistem maliyeti hesaplarının ilgili Kılavuz doğrultusunda hesaplanmakta olduğu ve bulguda yapılan değerlendirmelerin göz önünde bulundurulacağı bildirilmiştir.
Sonuç olarak, tarifelerin oluşturulmasında net sistem maliyetinin doğru hesaplanması ve tariflerin yapılacak bu hesaplama üzerinden oluşturulması sağlanmalıdır.