Gelir vergisinde mükellefiyetin kapsamını belirleyen ilk soru kişinin tam mükellef mi dar mükellef mi olduğudur. Tam mükellefler kural olarak Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden; dar mükellefler ise yalnız Türkiye’de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir.
Tam mükellefiyet
Türkiye’de yerleşmiş olan gerçek kişiler tam mükelleftir. Yerleşme ölçütünde ikametgah ve bir takvim yılında devamlı olarak altı aydan fazla Türkiye’de oturma temel kriterlerdir. Ancak geçici ve belirli görevler nedeniyle Türkiye’de bulunan bazı kişiler altı ayı aşsa da yerleşmiş sayılmayabilir.
Türk vatandaşlarının özel durumu
Resmi daire ve müesseselere veya merkezi Türkiye’de bulunan teşekkül ve teşebbüslere bağlı olup işleri nedeniyle yabancı ülkelerde oturan Türk vatandaşları, belirli şartlarla tam mükellef sayılabilir. Yurt dışında benzer bir gelir vergisine tabi olma hali ayrıca değerlendirilir.
Dar mükellefiyet
Türkiye’de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler dar mükelleftir ve yalnız Türkiye’de elde ettikleri kazanç ve iratlar vergilendirilir. Gelirin Türkiye’de elde edilmiş sayılıp sayılmayacağı her gelir unsuru için ayrı kurallara tabidir.
Ticari ve serbest meslek kazançlarında elde etme
Dar mükellefin Türkiye’de işyeri veya daimi temsilci bulundurması ve kazancın bu yerlerde veya bu temsilciler vasıtasıyla sağlanması ticari kazanç açısından önemlidir. Serbest meslek kazançlarında ise faaliyetin Türkiye’de icra edilmesi veya değerlendirilmesi gibi unsurlar gündeme gelebilir.
Ücret ve kira gelirleri
Ücretin Türkiye’de ifa edilen hizmet karşılığı olması; gayrimenkul sermaye iradında mal ve hakların Türkiye’de bulunması veya kullanılması dar mükellefiyet açısından temel bağlantı noktalarıdır.
Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları
İç hukukta Türkiye’de vergileme yetkisi doğması, vergi anlaşmasının bu yetkiyi sınırlandıramayacağı anlamına gelmez. Mukimlik, daimi işyeri, serbest meslek, ücret, temettü, faiz ve gayrimaddi hak bedellerinde ilgili anlaşma ayrıca kontrol edilmelidir.
2026 yurt dışı gelir istisnası
2026 yılında getirilen yeni düzenlemeler, belirli şartlarla Türkiye’de yerleşik hale gelen kişilerin bazı yurt dışı gelirleri için uzun süreli istisna öngörmektedir. Bu yeni rejim, genel tam mükellefiyet kuralını ortadan kaldırmaz; yalnız şartları sağlayan kişiler için özel istisna yaratır.