Genel Sağlık Sigortası Primlerinin Tahakkuk ve Tahsiline İlişkin Hatalı Uygulamaların Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Genel Sağlık Sigortası Primlerinin Tahakkuk ve Tahsiline İlişkin Hatalı Uygulamaların Bulunması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Sosyal Güvenlik Kurumları

GSS primi tahakkuk ettirilmesi gerekirken tahakkuk işleminin yapılmadığı veya tahakkukun oluşmaması gereken durumlarda GSS prim tahakkukunun oluştuğu ve GSS primlerinin tebliği ile icraya aktarılma süreçlerinde aksamaların yaşandığı görülmüştür.

Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 3’üncü kısmında Genel Sağlık Sigortası (GSS) kapsamına dahil olan kişiler, sağlanan sağlık hizmetleri ve haklar ile yararlanma şartlarına ilişkin hükümler düzenlenmiştir. Ayrıca, GSS’ye ilişkin işlemleri düzenlemek amacıyla Genel Sağlık Sigortası Tescil, Prim ve Müstehaklık İşlemleri Yönetmeliği ile 2029/17 sayılı Genelge yayımlanmıştır.

a) Yaşlılık Aylığı Alan Kişilere veya Kanun’un 4/1-c Maddesi Kapsamındaki Sigortalılara GSS Primi Tahakkuk Ettirilmesi

Sosyal güvenlik kanunlarına göre yaşlılık aylığı alan bazı kişiler ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4/1-c maddesi kapsamındaki bazı sigortalılara hatalı olarak GSS primi tahakkuk ettirildiği görülmüştür.

Adı geçen Kanun’un “Genel Sağlık Sigortalısı Sayılanlar” başlıklı 60’ıncı maddesinde ikametgahı Türkiye’de olan kişilerden Kanun’un 4’üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi gereğince sigortalı sayılan kişiler ile bu Kanun veya bu Kanun’dan önce yürürlükte bulunan sosyal güvenlik kanunlarına göre gelir veya aylık alan kişiler genel sağlık sigortalısı sayılmıştır. Kanun’un 4/1-c maddesi kapsamındaki sigortalılara ilişkin GSS primlerini ödeme yükümlülüğü bu kişileri çalıştıran işverenlere aittir. Bu nedenle, kişiler adına sigortalı bildirildiği dönemler için tekrar GSS primi tahakkuk ettirilmesi hatalı olacaktır. Ayrıca, sosyal güvenlik kanunları uyarınca gelir veya aylık alan kişilere GSS prim tahakkuku ve gelir veya aylıklarından bu kapsamda kesinti yapılmamalıdır.

Yapılan incelemede Kanun’un 4/1-c maddesi kapsamında hizmet bildirilen sigortalılardan aktif olarak çalıştığı ve aylık prim ve hizmet belgelerinin Kuruma bildirildiği dönemlerde ayrıca GSS primi tahakkuk ettirilen kişilerin bulunduğu tespit edilmiştir. Çeşitli nedenlerle ücretsiz izin kullanılan dönemleri kapsam dışında tutmamız halinde ise aktif olarak çalışılan dönemde GSS primi tahakkuku ettirilmiş 7.023 kişinin olduğu görülmüştür. GSS primi tahakkuk verileri ile yaşlılık aylığı verilerinde karşılaştırmalı olarak yapılan incelemede 5510 sayılı Kanun ve öncesinde geçerli olan sosyal güvenlik kanunlarına göre yaşlılık aylığı alan kişilerden yaşlılık aylığı aldığı dönemlerde GSS prim tahakkuku ettirilenler olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Kamu İdaresi tarafından, bulguda belirtilen hatanın kaynak programlardan aktarılan sistemsel verinin eksikliği nedeniyle oluştuğu, kaynak programlardaki verilerde düzeltme yapılması gerektiği ve Kuruma gönderilen listelere ilişkin çalışmalar yapılarak düzeltme işlemlerine başlanıldığı ifade edilmiştir.

Sosyal güvenlik kanunlarına göre yaşlılık aylığı alan kişilere yaşlılık aylığı aldığı dönemlerde, Kanun’un 4/1-c maddesi kapsamındaki kişilere aktif çalıştıkları dönemlerde tahakkuk ettirilen GSS primlerine ilişkin tescil ve tahakkuk kayıtlarının düzeltilmesi sağlanmalıdır.

b) Bazı Kişilere Sahte Sigortalı Olduğu Tespit Edilen Dönemleri İçin GSS Primi Tahakkuk Ettirilmemesi

Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca sahte iş yeri olduğu tespit edilen yerlerde sahte sigortalı olarak bildirilen kişilere ilgili dönemler için GSS tescil kaydının düzenlenerek GSS primi tahakkuk ettirilmediği tespit edilmiştir.

Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca hiçbir ticari veya mesleki faaliyeti yokken veya bu faaliyetlere son verdikten sonra sahte sigortalı bildiren sahte iş yerleri ile ticari veya mesleki faaliyette bulunurken sigortalılık haklarından faydalanmak amacıyla fiilen ticari veya mesleki faaliyetlere katılmayan sahte sigortalıların tespiti halinde sahte sigortalılara ilişkin ödenmiş prim gelirlerinin gelir kaydedilmesi ve bu dönemler için faydalanılan gelir ile kişi adına yapılan ödemelerin geri alınmasıyla birlikte GSS tescil kayıtlarının da düzeltilmesi gerekmektedir.

Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 92’nci maddesinde genel sağlık sigortası kapsamındaki kişilerin genel sağlık sigortalısı olmasının zorunlu olduğu hüküm altına alınmıştır. Kanun’un GSS geçiş hükümlerini düzenlediği geçici 12’nci maddesine göre süreç tamamlanarak 01.01.2012 tarihinden itibaren Türkiye’de ikamet eden tüm vatandaşlar zorunlu olarak GSS kapsamına alınmıştır. GSS kapsamında sayılanlar adı geçen Kanun’un 60’ıncı maddesinin birinci fıkrasında (f) bendine kadar sayılmış ve bu bentlere dahil olmayıp başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan vatandaşların da bu kapsamda olacağı belirtilmiştir. Genel sağlık sigortalısı sayılmayacak kişiler ise Kurumun yayımladığı 2019/17 sayılı Genelge’de sınırlı sayıda sayılmıştır.

Kurumun denetim elemanlarınca yapılan denetim sonuçlarında sahte iş yeri olduğu tespit edilen yerlerde bildirilen sahte sigortalıların ilgili dönemlere ilişkin ödenmiş primleri gelir kaydedilmekle birlikte Kanun’un 4/1-a maddesi kapsamında bildirilen hizmet günleri silinmektedir. Sahte sigortalı olarak bildirilen dönemlere ilişkin olarak GSS tescil kayıtlarının düzenlenmesi ve 2012 yılından sonraki dönemler için zorunlu GSS kapsamına alınarak prim tahakkuk ettirilmesi gerekmektedir.

Sahte iş yeri olarak tespit edilen yerlerden Kuruma sahte sigortalı olarak bildirilen kişilerin bu dönemlerdeki GSS primi tahakkukları incelenmiş ve GSS kapsamında prim tahakkuk ettirilmeyen çok sayıda kişi olduğu görülmüştür.

Kamu İdaresi tarafından, kaynak sistemlerde gerekli yazılım çalışmaları yapılarak sahte iş yeri veya sigortalılık nedeniyle iptal edilen 5510 sayılı Kanun’un 4/1-a kapsamındaki işe giriş bildirgelerinin silineceği ve böylece otomatik GSS tescillerinin oluşturulacağı ifade edilmiştir.

Söz konusu kişilerin sahte sigortalı bildirildiği dönemlerde genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu kişi olup olmadığının değerlendirilerek GSS prim tahakkuklarının oluşturulması gerekmektedir.

Kısmi Süreli Çalışılan Aylardaki Eksik Günlerin %32 Oranında Borçlanılmasına Rağmen GSS Prim Tahakkuklarının Takibine Devam Edilmesi

Kısmi süreli sekiz gün ve daha az çalışanların çalıştıkları aydaki eksik günlerin borçlanılarak prim günü kazandırılması halinde borçlanmanın %32 oranında yapılarak Kuruma ödenmesine rağmen ilgili dönemlere ilişkin GSS prim tahakkuklarının takibine devam edildiği tespit edilmiştir.

Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 88’inci maddesinin dördüncü fıkrasında Kanun’un 4/1-a maddesi kapsamında sigortalı olmakla birlikte, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 13 ve 14’üncü maddelerine göre kısmi süreli çalışanlar ile ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışıp, çalıştığı saat karşılığında ücret alanlardan ay içerisinde 8 gün ve daha az çalışanlar için eksik günlerine ait genel sağlık sigortası primlerinin otuz güne tamamlanması zorunlu kılınmıştır. Bu durumda olan sigortalıların eksik günlerine ilişkin genel sağlık sigortası primleri, 5510 sayılı Kanun’un 60’ıncı maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinin 1 numaralı alt bendi veya (g) bendi kapsamında ödenecektir.

Aynı Kanun’un 41’inci maddesinde ise 4857 sayılı Kanun’a göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların, kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreler sigortalıların borçlanabileceği süreler arasında sayılmıştır. Sigortalı veya hak sahiplerinin taleplerine istinaden prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırları arasında kendilerince belirlenecek günlük kazancın %32’si üzerinden hesaplanacak primlerin tebliğ tarihinden itibaren 1 ay içerisinde ödenmesi halinde kısmi süreli çalışılan aylardaki eksik günler sigortalılık sürelerinden saydırılabilecektir. Ancak, aynı maddede kısmi süreli çalışılan aylardaki eksik günlere ilişkin GSS primlerinin ödenmesi halinde ise kanun koyucu borçlanma oranını %32 yerine %20 olarak belirlemiştir. Böylece, ilgili dönemlere ilişkin ödenmiş GSS primlerinin borçlanılmasının önüne geçilmiştir.

Yapılan incelemede kısmi süreli çalışılan aylardaki eksik günlerin %32 oranında borçlanılarak süresinde ödenmesine rağmen 550 kişi için GSS prim tahakkuklarının halen sistemde göründüğü ve ilgili dönemler için borç takiplerinin yapılmaya devam edildiği görülmüştür. Eksik günlere ilişkin GSS primlerinin zamanında ödenmeyip eksik günleri borçlanmadan önce brüt asgari ücretin %3’ü oranında ödenmesi borçlanma oranını %12 oranında düşürmekte ve eksik günleri borçlanan sigortalılar arasında eşitsizlik yaratmaktadır.

Kısmi süreli çalışılan aylardaki eksik günleri %32 oranında borçlanıp ödeyen sigortalılara ilişkin ilgili dönemlerdeki GSS prim tahakkuklarının sistemden silinmesi gerektiği değerlendirilmektedir.

GSS Primlerinin İcraya Aktarılmasında Gecikmeler Yaşanması

Genel sağlık sigortalısı tarafından ödenecek GSS primlerinin son ödeme tarihi üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen memur aracılığıyla icraya aktarılmasında gecikmeler yaşandığı ve süre itibarıyla tahsil imkanı azalmış olmasına rağmen icraya aktarılmayan GSS primleri bulunduğu tespit edilmiştir.

5510 sayılı Kanun’un 60’ıncı maddesinde genel sağlık sigortalısı olarak sayılan kişilere ilişkin GSS primlerini ödeme sorumluluğu duruma göre kişilerin kendisine, işverenlerine veya çeşitli kamu kurumlarına yüklenmiştir. Genel sağlık sigortalısı sayılan kişilere göre prime esas kazanç tutarı, GSS prim oranı ve prim ödeme gün süreleri değişiklik göstermektedir. Aynı Kanun’un “Primlerin Ödenmesi” başlıklı 88’inci maddesinde prim alacaklarının tahsili için muacceliyet tarihinden itibaren en geç bir yıl içinde icra yoluna başvurmayan Kurum yetkili personeli hakkında genel hükümlere göre kovuşturma yapılacağı hüküm altına alınmıştır.

5502 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumuna İlişkin Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun’un “Çeşitli Mali Hükümler” başlıklı 37’nci maddesinde; süresi içinde ödenmeyen sosyal sigorta ve genel sağlık sigortası primlerinin Kurum alacağına dönüşeceği ve bu alacakların tahsilinde, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 51’inci, 102’nci ve 106’ncı maddeleri hariç diğer maddelerinin uygulanacağı hükmüne yer verilmiştir.

Yapılan incelemede genel sağlık sigortalısı tarafından GSS priminin ödenmesi gereken hallerde tahakkuk eden GSS priminin son ödeme tarihi üzerinden yıllar geçmesine rağmen icraya aktarılmadığı ve GSS priminin dönemi itibarıyla tahsil imkanının azaldığı dosyaların memur aracılığıyla tespit edilerek icraya geç aktarıldığı tespit edilmiştir. GSS primlerinin memurlar aracılığıyla taranarak icraya aktarılmasının dosya yoğunluğu nedeniyle sağlıklı işlemediği sonucuna ulaşılmıştır.

Kamu İdaresi tarafından, GSS prim alacaklarının zamanaşımına uğramasına mahal vermeden takip ve tahsili için icra servislerine aktarılması hususunda il müdürlüklerinin yazıyla uyarıldığı ve Kurum alacaklarının takibinde etkinliği sağlamak amacıyla geliştirilen yeni yazılım projesiyle GSS primlerinin otomatik olarak icra birimlerine aktarılacağı ifade edilmiştir.

Genel sağlık sigortalısınca ödenecek olan GSS primlerinin vadesinde ödenmemesi halinde otomatik olarak icraya aktarılmasının, kurum alacaklarının takip ve tahsilinde etkinliği arttıracağı değerlendirilmektedir.