BULGU: Gerçek ve Tüzel Kişilere Sondaj İzni Verilen Kuyulardan Ne Kadar Su Çekildiği ve Faydalı Tüketim Miktarına İlişkin Denetimin Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Özel İdaresi
Gerçek ve tüzel kişilere Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğünce sondaj izni verilen kuyuların (faydalı) tüketim miktarlarına ilişkin bilgilerin DSİ’den alınmadığı görülmüştür.
167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un; 1’inci maddesinde; yeraltı suları umumi sular meyanında olup Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bu suların her türlü araştırılması, kullanılması, korunması ve tescili bu kanun hükümlerine tabidir hükmü mevcuttur.
2’nci maddesinde, yeraltı suyunun içmede, temizlikte, belediye hizmetlerinde, hayvan sulamada, zirai sulamada, maden ve sanayide, sportif vesair tesislerde kullanılması şeklinde ‘faydalı kullanım’ tanımlanmıştır.
4’üncü ve 5’inci maddelerinde, kuyu açan kimsenin, bulunan suyun ancak kendi faydalı ihtiyaçlarına yetecek miktarını kullanmaya yetkili olduğu, 4’üncü maddesinde faydalı kullanım miktarını aşan suların 2886 sayılı Kanun hükümlerine uyularak il özel idarelerince kiraya verileceği, faydalı ihtiyaç miktarının, tahsis edilecek maksada göre ilgili bakanlıkların mütalaası alınmak suretiyle, Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü tarafından tayin ve tespit edileceği hükme bağlanmıştır.
Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik’in 4’üncü maddesinde miktarı ve kalitesi belirli sudan, bir ya da birden fazla gerçek ya da tüzel kişiye belirli bir amaç için, belirli miktarda ve belirli süre ile su kullanım izni verilmesi su tahsisi olarak tanımlanmıştır. 5’inci maddesinde tahsis izni verilen miktardan daha fazla ve amacın dışında su kullanılamayacağı, tahsis edilen suların korunması ve verimli kullanımının sağlanması amacıyla, faaliyetten sorumlu kurum ve kuruluşların, kendi mevzuatlarından kaynaklanan yetkileri kapsamında faaliyeti izleyeceği, tahsis amacı dışında veya tahsis edilen miktarın üzerinde su kullanımının tespiti halinde DSİ’ye bildirileceği ifade edilmiştir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere sondaj kuyularına (yeraltı sularının tahsisine) ilişkin olarak tüm yetki Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünde bulunmaktadır. Faydalı tüketim miktarının üzerinde kullanılan yeraltı suyunun 167 sayılı Kanun gereği kullanıcıya kiralanması gerekmektedir. Sondaj kuyularından çıkarılan suyun kiralanması gereken kısmı ise İl Özel İdaresini ilgilendirmektedir. Ayrıca tahsis izni verilen miktardan fazla ve amacı dışında su kullandırılmaması, bu durumun tespiti halinde DSİ’ye bildirilip gerekli tedbirlerin alınmasının sağlanması gerekmektedir.
Faydalı kullanım miktarının üzerindeki suların İl Özel İdaresince bedelinin alınması, bu işlemin yapılabilmesi için de öncelikle su tahsisi yapılan gerçek ve tüzel kişilerin kullanmış olduğu kuyu suyunun faydalı tüketim miktarı ve kullanımın bu miktarın üzerinde olup olmadığının bilinmesi gerekmektedir. Bu maksatla Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğünden alınan izinle açılan kuyularda faydalı tüketim miktarının ve buna ilişkin faydalı tüketimi aşan kısımların denetimiyle ilgili olarak İl Özel İdarenin DSİ ile koordineli yürüyen bir iş akış ağı oluşturmaması nedeniyle sağlıklı bir tespitin yapılamadığı görülmüştür.
Kamu İdaresi cevabında; İdarece kişi veya kuruluşların kendi ihtiyaçlarına yönelik kiralama yapılmadığı, ticari amaçla kiralama talep edildiğinde ilgili kurum görüşlerinin alındığı, kiralanabilecek su miktarının DSİ tarafından belirlenmesi sonrasında 3 yıldan fazla kiralamaların İl Genel Meclisi tarafından yetki verilen İl Encümence ihale yoluyla yapıldığı; tesislerin İl Özel İdaresi tarafından, su numunelerinin ise Halk Sağlığı Müdürlüğünce denetlendiği belirtilmektedir.
İlgili Kanun uyarınca; faydalı kullanımı aşan miktarlardaki yeraltı sularının 2886 sayılı Kanun’a göre İl Özel İdaresi tarafından kiraya verilmesi gerektiğinden, sondaj izni verilen kuyulara ilişkin faydalı tüketim miktarlarının saptanması, bu kuyularda olması muhtemel kaçak su kullanımlarına yönelik tedbirlerin alınması, ücretlendirilmesi gereken kısımların tahsilatının sağlanması ve yeraltı sularının korunması için Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğü ile koordineli olarak çalışmalara başlanmasının faydalı olacağı değerlendirilmektedir.