Hak Sahibi Olunan Patent, Marka, Faydalı Model ve Geliştirilen Yazılımların Kayıtlarının Tutulmaması (Sayıştay)

BULGU: Hak Sahibi Olunan Patent, Marka, Faydalı Model ve Geliştirilen Yazılımların Kayıtlarının Tutulmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite

Üniversitenin hak sahibi olduğu marka, patent ve faydalı modeller için yapılan harcamaların gider yazılarak, kurum imkanları ile geliştirilen yazılımların da değerleme yapılarak maddi olmayan duran varlıklar hesaplarına alınmadığı tespit edilmiştir.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun; ‘Tanımlar’ başlıklı 3’üncü maddesinin (g) bendinde, “Kamu kaynakları: Borçlanma suretiyle elde edilen imkânlar dâhil kamuya ait gelirler, taşınır ve taşınmazlar, hesaplarda bulunan para, alacak ve haklar ile her türlü değerleri,“

‘Hesap verme sorumluluğu’ başlıklı 8’inci maddesinde, “Her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorundadır.” hükümleri yer almaktadır.

Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin; ‘Bilanço ilkeleri’ başlıklı 8’inci maddesinde, “Bilanço ilkelerinin amacı, kamu idaresinin tasarrufundaki kaynaklar ile bunlarla elde edilen varlıkların muhasebe kayıtlarının yapılması, mali tablolarının hazırlanması ve raporlanması yoluyla, belli bir tarihte kamu idaresinin mali durumunun ilgililer için saydam ve gerçeğe uygun olarak yansıtılmasıdır…”.

‘Varlıklara ilişkin ilkeler’ başlıklı 9’uncu maddesinde, “b) Kamu idarelerinin bir yıl veya faaliyet dönemi içinde paraya dönüştürülebilecek ya da kullanılarak tüketilecek varlık ve alacakları bilançoda dönen varlıklar ana hesap grubu içinde gösterilir..”

‘Maddi olmayan duran varlıklar ve kayıt değerleri’ başlıklı 28’incı maddesinde, “(1) Maddi olmayan duran varlık, mal veya hizmet üretiminde veya ediniminde kullanılmak, üçüncü kişilere kiraya verilmek veya idari amaçlar için kullanılmak üzere elde tutulan marka, isim, bilgisayar yazılımı, telif, patent, sınai ve işletme hakları gibi kalemlerdir.”

Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin; ‘260 Haklar hesabı’ başlıklı 194’üncü maddesinde, “(1) Haklar hesabı, bedeli karşılığı edinilen hukuki tasarruflar ile belirli alanlarda tanınan kullanma ve yararlanma gibi hak ve yetkiler dolayısıyla yapılan ve ekonomik değer taşıyan harcamaların izlenmesi için kullanılır.”

‘263 Ürün ve teknoloji geliştirme giderleri” hesabı başlıklı 196’ncı maddesinde, “(1) Ürün ve teknoloji geliştirme giderleri hesabı; kamu idaresinde yeni ürün ve teknolojiler oluşturulması, mevcutların geliştirilmesi ve benzeri amaçlarla yapılan her türlü giderlerden aktifleştirilen kısımların izlenmesi için kullanılır.”,

‘268 Birikmiş amortismanlar ve değer düşüklüğü karşılığı hesabı (-)’ başlığını taşıyan 202’inci madddesinde, “(1) Birikmiş amortismanlar ve değer düşüklüğü karşılığı hesabı, maddi olmayan duran varlık bedellerinin, yararlanma süresi içinde giderleştirilmesi ve hesaben yok edilmesi ile maddi olmayan duran varlıklar için ayrılan değer düşüklüğü karşılıklarını izlemek için kullanılır.” denilmektedir.

Buna göre, kamu idarelerince mal veya hizmet üretiminde veya ediniminde kullanılmak, üçüncü kişilere kiraya verilmek veya idari amaçlar için kullanılmak üzere elde tutulan marka, isim, bilgisayar yazılımı, telif, patent, sınai ve işletme hakları gibi hakların kamu kaynaklarından olduğu ve dolayısıyla bu kaynakların ilgili duran varlık hesaplarında muhasebeleştirilerek amortisman ayrılması gerektiği gerekmektedir.

Üniversite ile Türk Patent ve Marka kurumundan elde edilen verilere göre, kurumun hak sahibi olduğu patent, yazılım, faydalı model ve markalar ile kendi imkanları ile geliştirilen uygulama yazılımları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:

Tablo 5: Muhasebe Kayıtlarında İzlenmesi Gereken Haklar

Yapılan incelemede; eski ve yeni patentlere ait başvuru harcı ve hizmet bedeli, patent metni gideri, yıllık harç ve hizmet bedeli gibi rutin harcamaların doğrudan gider olarak yazılarak ilgili hakların varlık hesaplarına kaydedilmemesi sonucunda, hak sahibi olunan 6 patent, başvuru süreci devam eden 23 adet patent, 6 adet marka, 1 adet faydalı modelin 260 Haklar hesabında, Kurum imkanlarınca geliştirilen ve Kurumun mülkiyetinde olup kullanılan 18 adet değer tespiti yapılmamış uygulama yazılımının da 263 Ürün ve teknoloji geliştirme giderleri hesabında izlenmediği ve bu haklar için amortisman ayrılmadığı görülmüştür.

2024 yılında eski ve yeni patentler için yapılan 193.333,05 TL harcamanın varlık hesaplarına alınmaması sonucunda yıl sonu bilançosunun 260 Haklar hesabı ve 268 Birikmiş amortismanlar hesabının bu tutar kadar eksik, Faaliyet Sonuçları Tablosunun 630 Giderler hesabının ise bu tutar kadar fazla göründüğü, 263 Ürün ve teknoloji geliştirme giderleri hesabının ise hiç kullanılmamasının sonucunda, ilgili hesapların kamu idaresinin faaliyet sonuçlarını doğru yansıtmayacağı değerlendirilmektedir.

Kamu idaresi cevabında; hak sahibi olunan patent, marka, faydalı modellere ilişkin eski yıllarda yapılan harcamalar toplamı olan 393.137,99 TL’nin 2025/3868 yevmiye no’lu muhasebe işlem fişi ile 260 Haklar Hesabına, kurum imkanları ile geliştirilen yazılımların da, Bilgi İşlem Daire Başkanlığında oluşturulan komisyon marifetiyle değer tespiti yapılarak, 24.525.000,00 TL değer üzerinden 2025/3754 yevmiye no’lu muhasebe işlem fişi ile 263 Ürün ve Teknoloji Geliştirme Giderleri Hesabına kaydedildiği belirtilmiştir.

Buna göre, 2025 yılında yapılan düzeltme kayıtları 2024 yılı mali tablolarını etkilememekte olduğundan, ilgili hesaplar Kamu İdaresinin 2024 yılı faaliyetlerini doğru, tam ve gerçeğe uygun değerleri ile gösterememektedir.