Hakedişlerin Aylık Yapılmaması ve Fiyat Farkı Hesabının İş Programına Uygun Yapıldığı Değerlendirilerek Ödemede Bulunulması (Sayıştay)

BULGU: Hakedişlerin Aylık Yapılmaması ve Fiyat Farkı Hesabının İş Programına Uygun Yapıldığı Değerlendirilerek Ödemede Bulunulması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

İdarece yapılan fiyat farkı ödemelerinde, hakediş ödemelerinin aylık yapılmadığı ve bu hakedişlere ilişkin yapılan fiyat farkı ödemelerinin enterpolasyon yöntemi ile belirlenmesi gerekirken, iş programına uygun olduğu varsayılarak ödemede bulunulduğu tespit edilmiştir.

Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin “Ataşmanlar ve ilgili diğer defterler” başlığı altındaki 28’inci maddesinde;“(1) İşyerlerinde, yapılan işlerin bütün ayrıntılarını günü gününe kayıt altına almak için, örneklerine göre şantiye günlük defteri, röleve ve ataşman defterleri, bunlarla ilgili belgeler yüklenici ile birlikte yapı denetim görevlisi tarafından tutulur. Yüklenici bu defterleri ve ilgili belgeleri imzalamak zorundadır. Bunlardan imzalı birer kopya yükleniciye verilir.

(2) Yüklenici ataşmanlar ve ilgili diğer defter ve belgeleri imzalamış olmakla içindekileri ve yapılan hesapların doğruluğunu kabul etmiş olur…” hükmüne yer verilmiştir. Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin “Geçici hakediş raporları” başlıklı 39’uncu maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde; “Yüklenicinin yaptığı işler ile ihzarattan doğan alacakları, metrajlara göre hesaplanarak sözleşme hükümleri uyarınca kesin ödeme niteliğinde olmamak ve kazanılmış hak sayılmamak üzere geçici hakediş raporları ile ödenir. Metrajlar, yeşil defter ve eklerinde gösterilir. Yüklenici, kesin hesapları da yapı denetim görevlisinin denetimi altında işe paralel olarak yürütmek zorundadır.

Bu halde, geçici hakediş raporlarının düzenlenmesinde, bitmiş iş kısımları için kesin metrajdaki miktarlar dikkate alınır.” hükmü yer almakta olup, bu hükme göre birim fiyat sözleşmelerde, hakediş raporlarının düzenlenebilmesi için yüklenici tarafından gerçekleştirilen imalatların tespit edilmesi gerektiği, anılan maddenin ikinci fıkrasına göre ise anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde hakedişlerin ihale dokümanında öngörülen ilerleme yüzdeleri üzerinden sözleşmesinde ve eklerinde yazılı esaslara göre ödenmesi gerektiği anlaşılmaktadır.

Şartnamenin 39’uncu maddesinin dördüncü fıkrasının (a) bendinde ise; geçici hakediş raporlarının yüklenicinin başvurusu üzerine, sözleşme ve eklerinde aksine bir hüküm bulunmadıkça her ayın ilk beş işgünü içinde düzenleneceği, yüklenicinin başvurmadığı takdirde idarenin en çok üç ay içinde, tek taraflı olarak hakediş düzenleyebileceği belirtilmiştir.

4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’na Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esasların “İş programı ve ödenek limiti” başlıklı 7’nci maddesinde; (3) Havanın fen noktasından çalışmaya uygun olmadığı dönemde, idarenin izniyle yüklenici tarafından teknik şartlar yerine getirilerek işe devam edilmesi veya yüklenicinin iş programında öngörülenden daha fazla imalat yapması halinde, imalatın fiilen yapıldığı ay esas alınarak, bu dönemde gerçekleştirilen işler için fiyat farkı hesaplanır

hükümleri yer almaktadır.

Yukarıda yer verilen düzenlemelere göre; Geçici hakediş raporlarının yüklenicinin başvurusu üzerine, sözleşme veya eklerinde aksine bir hüküm bulunmadıkça her ayın ilk beş işgünü içinde düzenleneceği, yüklenici başvurmadığı takdirde idaresinin, en çok üç ay içinde, tek taraflı olarak hakediş düzenleyebileceği, İşyerlerinde, yapılan işlerin bütün ayrıntılarını günü gününe kayıt altına almak için, örneklerine göre şantiye günlük defteri, röleve ve ataşman defterleri, bunlarla ilgili belgelerin yüklenici ile birlikte yapı denetim görevlisi tarafından tutulması gerektiği, yüklenicinin bu defterleri ve ilgili belgeleri imzalamak zorunda olduğu ve bunlardan imzalı birer kopyanın yükleniciye verilmesi gerektiği, havanın fen noktasından çalışmaya uygun olmadığı dönemde, idarenin izniyle yüklenici tarafından teknik şartlar yerine getirilerek işe devam edilmesi veya yüklenicinin iş programında öngörülenden daha fazla imalat yapması halinde, imalatın fiilen yapıldığı ay esas alınarak, bu dönemde gerçekleştirilen işler için fiyat farkı hesaplanması gerektiği, İdarenin talebi olmaksızın yüklenici iş programına nazaran daha fazla iş yaparsa, işin fiilen yapıldığı ay esas alınarak fiyat farkı hesaplanması gerektiği hususları açıktır.

Ayrıca 4734 Sayılı Kamu İhale Kanununa Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar’ın Uygulama Esasları başlıklı 6’ıncı maddesinin ikinci fıkrasında “ Fiyat farkı uygulanan işlerde, zorunlu nedenler dışında, hakedişlerin uygulama ayından sonraki ayın ilk beş iş günü içerisinde ve uygulama ayına ait endeksler belli olduktan sonra düzenlenmesi esastır. ” Denilmektedir.

Uygulama ayına ait endeksler belli olmadan hakedişin düzenlendiği hallerde, fiyat farkı hesabının hakedişle birlikte yapılmayacağı, uygulama ayına ait endeksler belli olduktan sonra ayrıca hesaplanacağı belirtilmiştir.

Örnek işte yer teslim tarihi 19.10.2023 olmasına rağmen ilk hak ediş Mart 2024 ve ikinci hakediş Eylül 2024 ve kesin hakediş Kasım 2024 tarihlerinde yapılmıştır. Her ay hakediş düzenlendiğinde alınacak fiyat farkı ile yüklenicinin şu anki uygulaması arasında bir fark oluşmaktadır. Bu fark Mart 2024’te yapılan hakedişte zaten belli olmuş olan Ekim 2023 motorin fiyatı, Kasım 2023 motorin fiyatı, Aralık 2023 motorin fiyatı,Ocak-Şubat-Mart 2024 motorin fiyatları üzerinden hesaplanmıştır. Oysa Ekim 2023’te hakediş düzenlenseydi iş programına göre Ekim 2023’teki kadar iş yapıldığı kesinleşecek ve ödeme yapılacaktı. Fakat Mart 2024’te yapılan hak edişle sanki her ay ödenek miktarı kadar iş yapılmış gibi gösterilerek en nihayetinde aradaki fazladan fiyat farkı ortaya çıkarılmıştır.

Yüklenicinin her ay hakediş düzenlemesi yapması ya da her ay yapılan işi tutanakla kesinleştirmiş olması gerekmektedir. Mart 2024’te yapılan hakediş ile zaten kesinleşmiş olan Ekim-Kasım-Aralık 2023 ve Ocak-Şubat-Mart 2024 motorin fiyatları üzerinden fiyat farkı hesaplamak geleceğe dair motorin fiyat artışlarını da almak demektir ki kanunen bu mümkün değildir.

Ayrıca Kamu İhale Kurulu’nun: 24.03.2022 tarih ve 2022/DK.D-94 sayılı kararında; şantiye defteri, iş programı ve benzeri kanıtlayıcı belge bulunmaması halinde, sözleşme fiyatları ile yapılan iş miktarları ve takvim günü sayıları kullanılarak enterpolasyon yöntemiyle ayrıştırma yapılıp yapılmayacağı hususuna ilişkin olarak: enterpolasyon yöntemi ile her bir takvim ayına ait hakediş tutarının belirlenebileceği ve ek fiyat farkı hesabının ilgili aya ait endeks ile bu şekilde bulunan hakediş tutarı üzerinden yapılabileceği kararı alınmıştır.

Ayrıca Sayıştay 2’nci Dairesinin 22.02.2024 tarihli 35789 nolu kararında,

… .hakedişlerin aylık olarak düzenlenmediği işlerde ek fiyat farkı hesabına esas olarak hangi ayın endeksinin kullanılacağı hususuna ilişkin olarak: (…) Bu çerçevede, ek fiyat farkı hesaplamalarına ilişkin olarak 1.07.2021 ile 31.12.2021 tarihleri arasında gerçekleştirilen kısımların tespitinin yapılması gerektiği, hakedişlerin aylık olarak yapılmadığı durumlarda hakediş tarihinin dikkate alınmasının uygun olmayacağı, bu ve benzeri hallerde idareler tarafından 1/7/2021 ile 31/12/2021 tarihleri arasında imalatın/işin/teslimatın fiili olarak gerçekleşip gerçekleşmediği tespit edilerek, imalatın/işin/teslimatın fiili gerçekleştirildiği ayın endeksinin kullanılması gerektiği, (.) 6) 01.07.2021 ile 31.12.2021 tarihleri arasında gerçekleştirilen kısımlara ilişkin şantiye defteri, iş programı ve benzeri kanıtlayıcı belge bulunmaması halinde, sözleşme fiyatları ile yapılan iş miktarları ve takvim günü sayıları kullanılarak enterpolasyon yöntemiyle ayrıştırma yapılıp yapılmayacağı hususuna ilişkin olarak: (.) Anılan hükümlere uygun olarak gerekli belgelerin düzenlenmemiş olması durumunda, çalışılan (hakediş konusu imalatların gerçekleştirildiği) toplam gün sayısı ve hakediş tutarı esas alınarak hesaplanacak bir (1) çalışma gününe tekabül eden hakediş tutarı üzerinden enterpolasyon yöntemi ile her bir takvim ayına ait hakediş tutarının belirlenebileceği ve ek fiyat farkı hesabının ilgili aya ait endeks ile bu şekilde bulunan hakediş tutarı üzerinden yapılabileceği, (.)” ifade edilmiştir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri uyarınca 22.01.2022 tarihi itibarıyla devam eden veya 22.01.2022 tarihinden önce fesih veya tasfiye edilmeksizin kabulü/geçici kabulü yapılan yapım işlerine ilişkin 01.07.2021 ile 31.12.2021 tarihleri arasında (bu tarihler dâhil) gerçekleştirilen kısımlar için ek fiyat farkı hesaplanacağı belirtilmiştir. Söz konusu hesaplamada kullanılacak olan “Fe = An x E x ( Pn – 1 )” formülünde ifade edilen Fe’nin ek fiyat farkını, An’in uygulama ayına ilişkin imalat miktarını, E’nin sabit katsayıyı ve Pn’in ise güncel endeksin temel endekse oranını ifade ettiği açıklanmıştır. Ayrıca hesaplamada esas alınan güncel endeksin, imalatların gerçekleştiği uygulama ayına ait endeksin olduğu ifade edilmiştir.

Bu bağlamda ek fiyat farkı hesabında imalatın fiili olarak gerçekleştirildiği ayın endeksinin kullanılması gerektiği açık olup hakedişlerin aylık olarak düzenlenmediği işlerde ek olarak imalatların fiili olarak gerçekleştirildiği ayların tespitine dayanak teşkil edecek kanıtlayıcı belgelerin de bulunmaması durumunda çalışılan toplam gün sayısı ve hakediş tutarının esas alınması suretiyle bir çalışma gününe tekabül eden hakediş tutarının tespitini sağlayan enterpolasyon yönteminin uygulanması icap etmektedir.

Yapılan incelemede, İdare tarafından söz konusu her iki işe dair hakedişlerin aylık olarak düzenlenmediği görülmüş olup hakedişlere ilişkin ek fiyat farkı hesabında imalatların fiili olarak gerçekleştirildiği ayların endeksleri yerine, hakedişlerin düzenlendiği tarihlere tekabül eden ayların endekslerinin esas alındığı tespit edilmiştir.

Bu itibarla, İdarece yapılan, hakediş ödemelerinin aylık yapılmasının esas olduğu, hakkedişlerin aylık yapılmasının yapılan işlerin kanıtı olduğu veya İşyerlerinde, yapılan işlerin bütün ayrıntılarını günü gününe kayıt altına almak için, örneklerine göre şantiye günlük defteri, röleve ve ataşman defterlerinin kanıt olarak değerlendireleceği imalatların fiili olarak gerçekleştirildiği ayların tespitine dayanak teşkil edecek kanıtlayıcı belgelerin de bulunmaması durumunda çalışılan toplam gün sayısı ve hakediş tutarının esas alınması suretiyle bir çalışma gününe tekabül eden hakediş tutarının tespitini sağlayan enterpolasyon yönteminin uygulanması gerektiği düşünülmektedir.