|
ÖZET: Harcama pusulası ile yapılan ödemelerin yaygınlığı ve sürekliliği, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda dikkat çekici bir bulgu olarak öne çıkmaktadır. Büyükşehir İlçe Belediyesi tarafından gerçekleştirilen doğrudan temin kapsamındaki hizmet alımları ve yapım işlerinde, işçilik bedellerinin harcama pusulası aracılığıyla sürekli olarak ödendiği tespit edilmiştir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 234. maddesi, vergiden muaf esnaftan alınan mal ve hizmetler için gider pusulası düzenlenmesini zorunlu kılmaktadır. Ancak, bu durumun uygulamada bazı idareler tarafından esnetildiği ve sürekli işçilik bedellerinin harcama pusulası ile belgelendirildiği görülmektedir.
Mevzuat gereği harcama pusulası ile belgelendirilebilecek işlemler sınırlı olmasına rağmen, idarelerde bu uygulamanın kapsamı genişletilmiştir. Örneğin, mahalle temizliği, çöp konteynırlarının bakımı ve onarımları gibi sürekli işlerde harcama pusulası kullanılarak ödeme yapılması, işçi-işveren ilişkisini göz ardı etmektedir. İdareler, istihdam maliyetlerinden kaçınmak amacıyla, bu hizmetleri arızi nitelikte serbest meslek hizmeti olarak göstermeyi tercih etmektedir. Sonuç olarak, iş hukuku ve sigorta mevzuatı açısından daha dikkatli bir yaklaşım benimsenmesi gerekmektedir. Özellikle birden fazla işçi istihdam edilen büyük ölçekli hizmet alımları ve yapım işlerinde, harcama pusulası ile ödeme uygulamasının amacına uygun bir şekilde kullanılması önem arz etmektedir. Bu durum, hem yasal uyumluluğu sağlamak hem de işçi haklarını korumak açısından kritik bir gereklilik haline gelmektedir. |
BULGU: Harcama Pusulası Karşılığında Yapılan Ödemelerin Yaygınlık ve Süreklilik Arz Etmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Doğrudan temin kapsamında yaptırılan hizmet alımları ve yapım işlerinin işçilik bedellerinin harcama pusulası karşılığında yapılan ödemelerinin yaygınlık ve süreklilik arz ettiği görülmüştür.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 234’üncü maddesinde; vergiden muaf esnaftan alınan mal ve hizmetler için gider pusulası düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Vergiden muaf esnaf konusu 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 9’uncu maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddede kimlerin vergiden muaf esnaf olarak nitelendirilecekleri madde madde sayılmıştır. Söz konusu maddede önemli bir belirlemeye yer verilerek; söz konusu işleri gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerine bağlılık arz edecek şekilde yapanların esnaf muaflığından faydalanamayacakları belirtilmiştir.
Uygulamada idareler süreklilik göstermeyen ve kendilerine bağlılık arz etmeyen kişiler tarafından ifa edilen bazı işçilik bedellerini harcama pusulası ile tevsik etmek suretiyle ödeyebilmektedirler.
15.08.2007 tarih ve 26614 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliğinin 3’üncü maddesinde de; kanunen fatura veya fatura yerine geçen belgeleri düzenlemek zorunda olmayanlardan yapılan alımlarda, idarelerce Yönetmelik eki 1 örnek numaralı “harcama pusulası” düzenlenerek ödeme belgesi ekine bağlanacağı hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda yer verdiğimiz yasal mevzuat kapsamında harcama pusulası düzenlenecek işlere dair yapılması gereken vergi tevkifatları 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 94’üncü maddesinde düzenlenmiştir.
Mevzuat lafzı kapsamında harcama pusulası ile belgelendirilebilecek işlemler sınırlı olmakla birlikte, İdarede yasal lafzının çok üstünde bir uygulama alanı bulmuştur.
Yapılan incelemede; bazı mahallelerin ay boyunca temizliğinin yapılması, çöp konteynırlarının tamiratı ve bakımının yapılması işçiliği, çeşitli onarım işleri işçilik bedellerinin harcama pusulası karşılığında yapılan ödemelerinin sürekli ve olağan hale geldiği tespit edilmiştir.
Mevzuatta “süreklilik” ve “bağlılık” arz etmeyen işlerdeki ödemelerin harcama pusulası ile tevsik edilmesine olanak sağlanmışken İdarede; “süreklilik” ve “bağlılık” içeren işlerde dahi harcama pusulası kullanılarak ödemede bulunulmuştur.
Burada alınan hizmetin içerdiği “süreklilik” ve “bağlılık” unsurlarının işçi – işveren ilişkisi doğurduğu göz ardı edilmektedir. Ancak İdarede istihdam maliyetlerine (artan oranlı gelir vergisi tarifesine göre hesaplanan gelir vergisi, damga vergisi, işçi ve işveren sigorta primleri ile işçi ve işveren işsizlik sigortası primleri ile işçi çalıştırılması sonucunda ortaya çıkabilecek ek yükümlülükler v.b.) katlanmamak için ilgili kişileri ücretli/sigortalı olarak değil de arızi nitelikte serbest meslek hizmeti alınan kişiler olarak göstermek uygulaması olağan hale gelmiştir. Yapılan işler incelendiğinde; işlerin çoğunun adına harcama pusulası düzenlenen kişilerin de söz konusu işlerin ifası için işçi istihdam etmesi gerektirecek büyüklükte olduğu anlaşılmaktadır.
Gelir Vergisi Kanunu’nun 61’inci maddesine göre; işverene tabi olmak ve belirli bir iş yerine bağlı olmak, işverenin emir ve talimatları ile hareket etmek ücretin önemli unsurlarıdır. Bu unsurları taşıyan ödemelerin harcama pusulası ile tevsik edilmesi, bu ödemelere konu işleri yapanların ise bordroya alınmaması (sigortalı olarak çalıştırılmamaları) mümkün görülememektedir.
Birden fazla işçi istihdam edilen ve önemli büyüklükteki hizmet alımları ve yapım işleri işçilikleri ile ilgili konularda; iş hukuku ve sigorta mevzuatı uygunluk açısından daha hassas hareket edilmesi ve harcama pusulası ile ödeme yapma uygulamasının amacına uygun kullanılması gerekmektedir.