|
ÖZET: Yapım işlerine ilişkin harcama pusulası ile yapılan ödemelerin yaygınlık ve süreklilik göstermesi, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda dikkat çekici bir bulgu olarak öne çıkmaktadır. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 234. maddesi, vergiden muaf esnaftan alınan mal ve hizmetler için gider pusulası düzenlenmesini öngörmektedir. Ancak, bu muafiyetin yalnızca belirli koşulları taşıyan esnaflar için geçerli olduğu ve gelir ile kurumlar vergisi mükelleflerinin bu haktan yararlanamayacağı belirtilmiştir. Uygulamada, bazı idareler, süreklilik göstermeyen işçilik bedellerini harcama pusulası ile ödeyebilmekte, bu durum ise mevzuatın öngördüğü sınırlamaların aşılmasına yol açmaktadır.
Yapılan incelemeler, harcama pusulası ile belgelendirilen işlerin çoğunun, işçi istihdamını gerektiren büyüklükte olduğunu ortaya koymaktadır. 15.08.2007 tarihli Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliği, fatura düzenleme zorunluluğu olmayan alımlarda harcama pusulası kullanılmasına imkan tanımaktadır. Ancak, bu uygulamanın, işçi-işveren ilişkisi doğuran işlerde de kullanılması, yasal yükümlülüklerin göz ardı edilmesine neden olmaktadır. İdareler, istihdam maliyetlerinden kaçınmak amacıyla, ilgili kişileri serbest meslek hizmeti sunanlar olarak göstermekte ve bu durum, iş hukuku ile sigorta mevzuatı açısından sorunlar yaratmaktadır. Sonuç olarak, harcama pusulası ile yapılan ödemelerin, iş hukuku ve sigorta mevzuatıyla uyumlu bir şekilde uygulanması gerekmektedir. Özellikle, işçi istihdamını gerektiren büyük yapım işlerinde, bu tür ödemelerin doğru bir şekilde belgelendirilmesi ve yasal yükümlülüklere riayet edilmesi önem arz etmektedir. |
BULGU: Harcama Pusulası Karşılığında Yapılan Ödemelerinin Yaygınlık ve Süreklilik Arz Etmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Doğrudan temin kapsamında yaptırılan yapım işlerinin işçilik bedellerinin harcama pusulası karşılığında yapılan ödemelerinin yaygınlık ve süreklilik arz ettiği görülmüştür.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 234’üncü maddesinde; vergiden muaf esnaftan alınan mal ve hizmetler için gider pusulası düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Vergiden muaf esnaf konusu da 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 9’uncu maddesinde düzenlenmiş olup, maddede kimlerin vergiden muaf esnaf olarak nitelendirilecekler sayılmıştır. Söz konusu maddede önemli bir belirlemeye yer verilerek; söz konusu işleri gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerine bağlılık arz edecek şekilde yapanların esnaf muaflığından faydalanamayacakları belirtilmiştir.
Uygulamada idareler süreklilik göstermeyen ve kendilerine bağlılık arz etmeyen kişiler tarafından ifa edilen bazı işçilik bedellerini harcama pusulası ile tevsik etmek suretiyle ödeyebilmektedirler.
15.08.2007 tarih ve 26614 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliği”nin 3’üncü maddesinde de; kanunen fatura veya fatura yerine geçen belgeleri düzenlemek zorunda olmayanlardan yapılan alımlarda, idarelerce Yönetmelik eki 1 örnek numaralı “harcama pusulası” düzenlenerek ödeme belgesi ekine bağlanacağı hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda yer verilen mevzuat kapsamında harcama pusulası düzenlenecek işlere dair yapılması gereken vergi tevkifatları 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 94’üncü maddesinde düzenlenmiştir.
Mevzuat lafzı kapsamında harcama pusulası ile belgelendirilebilecek işlemler sınırlı olmakla birlikte, İdarede yasal lafzının çok üstünde bir uygulama alanı bulmuştur.
Yapılan incelemede; kaldırım parke taşı döşeme ve tadilat işçilik bedelleri ile bina yapım işleri işçilik bedellerinin harcama pusulası karşılığında yapılan ödemelerinin sürekli ve olağan hale geldiği tespit edilmiştir.
Mevzuatta “süreklilik” ve “bağlılık” arz etmeyen işlerdeki ödemelerin harcama pusulası ile tevsik edilmesine olanak sağlanmışken İdarede; “süreklilik” ve “bağlılık” içeren işlerde dahi harcama pusulası kullanılarak ödemede bulunulmuştur.
Burada alınan hizmetin içerdiği “süreklilik” ve “bağlılık” unsurlarının işçi – işveren ilişkisi doğurduğu göz ardı edilmektedir. Ancak İdarede istihdam maliyetlerine (artan oranlı gelir vergisi tarifesine göre hesaplanan gelir vergisi, damga vergisi, işçi ve işveren sigorta primleri ile işçi ve işveren işsizlik sigortası primleri ile işçi çalıştırılması sonucunda ortaya çıkabilecek ek yükümlülükler v.b.) katlanmamak için ilgili kişileri ücretli/sigortalı olarak değil de arızi nitelikte serbest meslek hizmeti alınan kişiler olarak göstermek uygulaması olağan hale gelmiştir. Yapılan işler incelendiğinde; işlerin çoğunun adına harcama pusulası düzenlenen kişilerin de söz konusu işlerin ifası için işçi istihdam etmesi gerektirecek büyüklükte olduğu anlaşılmaktadır.
Gelir Vergisi Kanunu’nun 61’inci maddesine göre; işverene tabi olmak ve belirli bir iş yerine bağlı olmak, işverenin emir ve talimatları ile hareket etmek ücretin önemli unsurlarıdır. Bu unsurları taşıyan ödemelerin harcama pusulası ile tevsik edilmesi, bu ödemelere konu işleri yapanların ise bordroya alınmaması (sigortalı olarak çalıştırılmamaları) mümkün görülememektedir.
Birden fazla işçi istihdam edilen önemli büyüklükteki yapım işleri işçilikleri ile ilgili konularda; iş hukuku ve sigorta mevzuatı uygunluk açısından daha hassas hareket edilmesi ve harcama pusulası ile ödeme yapma uygulamasının amacına uygun kullanılması gerekmektedir.