|
ÖZET: Belediye hizmetlerinde kullanılan akaryakıtın, ihale yöntemleri yerine doğrudan temin yöntemiyle alındığı ve bu süreçte bir takip sisteminin bulunmadığı tespit edilmiştir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’na göre, akaryakıtın araçlara dolumu ve kullanımıyla ilgili herhangi bir düzenleme yapılmamış, bu durum da kamu kaynaklarının etkin bir şekilde yönetilmesini zorlaştırmıştır. Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre, üst yöneticilerin kaynakların etkili ve verimli bir şekilde kullanılmasından sorumlu olduğu belirtilmektedir. Ayrıca, 5393 sayılı Belediye Kanunu’nda da belediye başkanlarının görevleri arasında mali yönetim ve kontrol sisteminin gözetilmesi yer almaktadır.
Denetim sırasında, 2022 yılında akaryakıt alımı için açık ihale yapılmasına rağmen teklif alınamaması nedeniyle 2024’te doğrudan temin yöntemine geçildiği görülmüştür. Ancak, bu süreçte akaryakıtın kullanımına dair bir takip sistemi oluşturulmamıştır. Alınan yakıtların, araç plakası ve miktarı gibi bilgilerle aylık olarak faturalandırıldığı, ancak araçların ne kadar mesafe katettiği veya ortalama yakıt tüketimi gibi verilerin izlenmediği anlaşılmaktadır. Bu eksiklikler, etkin bir araç yönetiminin sağlanmasını engellemekte ve kamu kaynaklarının kötüye kullanılma riskini artırmaktadır. Kamu idaresinin verdiği yanıtta, akaryakıt alımlarının şoförlere verilen görevlerle ve yakıt alım fişlerine dayanması gerektiği ifade edilmiştir. Ayrıca, araçlara plaka bazında yakıt alımını sağlayacak, tüketimleri ölçen ve güzergah bilgilerini raporlayan sistemlerin kurulması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu tür önlemler, akaryakıt alım süreçlerinin daha şeffaf ve denetlenebilir hale gelmesine katkı sağlayacaktır. |
BULGU: Hizmet Araçlarında Kullanılan Akaryakıtın İhale Yerine Doğrudan Temin Yöntemi ile Alınması ve Kullanılan Akaryakıtın Takibinin Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Belediye hizmetlerinde kullanılan akaryakıtın ihale yöntemleri yerine doğrudan temin ile satın alındığı, yakıtın araçlara doldurulması ve kullanımına dair bir sistem kurulmadığı ve dolayısıyla bu yönde bir takip yapılmadığı görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre, her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların görev ve sorumlulukları bulunmaktadır. Bunlardan biri üst yöneticiler olup, sorumlulukları altındaki kaynakların etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımını sağlamaktan, kayıp ve kötüye kullanımının önlenmesinden, malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesi ve izlenmesinden meclislerine karşı sorumludurlar. Ayrıca, kamu idarelerinin mal ve hizmet üretimi ile ihtiyaçlarının karşılanmasında, ekonomik veya sosyal verimlilik ilkelerine uygun olarak maliyet-fayda veya maliyet-etkinlik ile gerekli görülen diğer ekonomik ve sosyal analizlerin yapılması esastır.
Bu doğrultuda, belediyelerde üst yönetici pozisyonunda olan Belediye Başkanlarının görev ve yetkilerine dair düzenlemeler 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 38’inci maddesinde sıralanmıştır. Bunlardan birincisi; Belediye teşkilâtının en üst amiri olarak belediye teşkilâtını sevk ve idare etmek, belediyenin hak ve menfaatlerini korumaktır. Belediye gelirlerinin etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve giderlerin de buna göre kullanımının sağlanması ile ilgili olan bu sorumluluğun temelinde meclislerine karşı hesap verilebilmesi amacı yatmaktadır.
5018 sayılı Kanun’un 32’nci maddesinde ise; harcama yetkilileri, harcama talimatlarının bütçe ilke ve esaslarına, kanun, tüzük ve yönetmelikler ile diğer mevzuata uygun olmasından, ödeneklerin etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasından sorumlu olduğu ifade edilmiştir.
Yukarıda ifade edilen sorumluluk mekanizması bir takım ilkelere dayanmaktadır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; idarelerin bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmiş olup söz konusu maddenin devamında ise aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işlerinin bir arada ihale edilemeyeceği ve eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin kısımlara bölünemeyeceği hüküm altına alınmıştır.
Aynı Kanun’un doğrudan temin başlıklı 22’nci maddesinin (d) fıkrasında parasal limitlere yer verilmiş ((2024 yılı doğrudan temin sınırı, KDV hariç, büyükşehirlerde yer alan idareler için 622.756 TL, büyükşehir sınırlarında bulunmayan idareler için 207.453 TL’dir.), idarelerin limitler dahilindeki ihtiyaçları ile temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımların ilân yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temin usulü ile karşılanabileceği belirtilmiştir.
Doğrudan temin yöntemi, kanunda ihale usulleri için öngörülen kuralların uygulanma zorunluluğunun bulunmadığı istisnai bir alım yöntemidir. Bu yöntemle, ihale komisyonu kurma ve Kanun’un 10’uncu maddesinde sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilebilmektedir. Ancak yukarıda belirtilen parasal limitlerin aşılacağının tespit edilmesi halinde ihtiyacın doğrudan temin yöntemi ile değil ihale usullerinin kullanılması yoluyla karşılanması gerekmektedir. Aksi takdirde, 4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesinde yer alan “Eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işleri kısımlara bölünemez.” şeklindeki temel ilkeye aykırı hareket edilmiş olacak ve bu durumda aynı Kanun’un 60’ıncı maddesinde yer alan görevlilerin ceza sorumluluğuna başvurulması gerekecektir.
Konu ile ilgili yerinde yapılan denetimde, Belediyenin akaryakıt alım yöntemi ve kullanım süreçleri incelenmiştir. Buna göre, akaryakıt alımı için 2022 yılında açık ihale yöntemi ile ihaleye çıkılmış, ancak teklif gelmemesi neticesinde 2024 yılında doğrudan temin yöntemi ile alım yapılmaya başlanmıştır. Aradan geçen süre zarfında ise akaryakıtın ihale yöntemleri ile temin edilmesi yönünde yeniden bir girişim olmamıştır.
Diğer yandan satın alınan akaryakıtın hizmet araçlarına dolumu ve kullanımı ile ilgili yapılan denetimde, yakıt alacak araçların mal alımının gerçekleştiği akaryakıt istasyonuna gittiği ve istasyonda karşılıklı düzenlenen fiş ile dolum gerçekleştirildiği görülmüştür. Bunun haricinde yakıt alan taşıt sürücüleri için hazırlanmış bir görev emri benzeri belge bulunmamaktadır. Bu şekilde alınan yakıtlar; alımın yapıldığı gün, araç plakası ve yakıt miktarı şeklinde aylık bazda konsolide edilerek Belediyeye fatura edilmektedir. Ancak alınan yakıtlar ile ne kadar kilometre yapıldığı, araç güzergahları, çalışma saatleri, ortalama tüketim gibi bilgiler takip edilmemektedir.
Araçlarda kullanılan akaryakıt ile ilgili otomasyon ve takip sisteminin olmaması, bu alanda kullanılan kamu kaynaklarıyla ilgili kontrolleri güçleştirmekte, çeşitli riskleri beraberinde getirmekte, etkin bir araç yönetiminin oluşumu engellemektedir.
Kamu idaresi tarafından verilen cevapta bulguya iştirak edilmiş olup, akaryakıt alımlarının birim amirlerince şoförlere verilen görev ve yakıt alım fişlerine dayanması, araçlara plaka bazında yakıt alımını sağlayan, tüketimleri ölçen, güzergah bilgilerini raporlayan sistemlerin kurulması ve yakıtın ihale yöntemleri ile temin edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.