İç Ticaret Hizmetlerini Geliştirmek Amacıyla Ayrılan Payların ve Yapılan Harcamaların Kamu Mali Yönetimi Sistemine Dâhil Edilmemesi (Sayıştay)

BULGU: İç Ticaret Hizmetlerini Geliştirmek Amacıyla Ayrılan Payların ve Yapılan Harcamaların Kamu Mali Yönetimi Sistemine Dâhil Edilmemesi

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Odalar, borsalar ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) bütçelerinden her yıl ayrılan ve İç Ticaret Hizmetlerini Geliştirme Payı Hesabında biriken tutarların TOBB adına açılan bir banka hesabında toplandığı, bu hesaptan Bakan onayı ile Bakanlık ihtiyaçları için harcama yapıldığı, dolayısıyla ayrılan pay ve yapılan giderlerin kamu mali yönetimi sistemi dışında yönetildiği tespit edilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 3’üncü maddesinde, kanunlarına dayanılarak toplanan vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay veya benzeri gelirler, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler kamu gelirleri arasında sayılmıştır. Kanun’un 6’ncı maddesi ile merkezî yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakit planlamasının ve borç yönetiminin Hazine birliğini sağlayacak şekilde yürütüleceği, Kanun’a ekli (I) sayılı cetvelde yer alan kamu idarelerinin tüm gelirlerinin Hazine veznelerine gireceği, giderlerinin bu veznelerden ödeneceği, bu idarelerin özel vezne açamayacağı; 7’nci maddesi ile ele alınan mali saydamlık ilkesine göre her türlü kamu kaynağının elde edilmesinde ve kullanılmasında, denetimin sağlanması amacıyla kamuoyunun zamanında bilgilendirileceği öngörülmektedir.
Aynı Kanun’un muhasebe sisteminin düzenlendiği 49’uncu maddesinde, kamu hesaplarının, kamu idarelerinin gelir, gider ve varlıkları ile malî sonuç doğuran ve öz kaynağın artmasına veya azalmasına neden olan her türlü işlemler ile garantilerin ve yükümlülüklerin belirlenmiş bir düzen içinde hesaplara kaydedilerek tutulacağı ifade edilmiştir.
Ayrıca Kamu Haznedarlığı Genel Tebliği’nin 1’inci maddesinde bu Tebliğ’in amacının, kapsamda yer alan kurumların mali kaynaklarının etkin ve verimli kullanabilmesi ve izlenebilmesini teminen kamu haznedarlığı uygulamasına ilişkin esas ve usulleri belirlemek olduğu, 2’nci maddesinin üçüncü bendinde genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin fon, hesap, özel hesap, havuz ve benzeri adlarla yönettikleri her türlü banka hesabının bu Tebliğ hükümlerine tabi olduğu belirtilmiştir.
5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun 78’inci maddesinde; Bakanlık iç ticaret hizmetlerini geliştirmek üzere odalar, borsalar ve TOBB tarafından hazırlanan bütçelerde her yıl %1’i geçmemek üzere pay ayrılacağı ve bu şekilde ayrılacak payların kullanılma esasları ile uygulamasının da yönetmelikle düzenleneceği belirtilmiştir.
Bu hüküm gereği, TOBB tarafından hazırlanan ve 27.06.2008 tarih ve 26919 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İç Ticaret Hizmetlerini Geliştirme Payının Kullanılması Hakkında Yönetmelik’te; söz konusu payların odalar, borsalar ve TOBB tarafından Yönetim Kurulunun belirleyeceği ve TOBB adına açılacak banka hesabına mart ve eylül aylarında eşit iki taksitle yatırılacağı; payın yatırılmasında ve değerlendirilmesinde TOBB Yönetim Kurulunun yetkili olduğu; paydan yapılacak harcamaların TOBB tarafından yapılacağı, harcamalarda Bakan onayının aranacağı ve paydan yapılacak satın alma ve yapım işlerinde TOBB’un satın alma usullerinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Yönetmelik’te ayrıca payın muhasebesinin TOBB tarafından ayrı bir hesapta tutulacağı, paydan yapılan harcamaların TOBB hesaplarının tabi olduğu usulle denetleneceği ve paydan yapılan harcamalar ile gelirlere ilişkin bilgilerin her üç ayda bir Bakanlığa bildirileceği ifade edilmiştir.
Bahse konu Kanun ve Yönetmelik hükümlerinden de anlaşılacağı üzere, iç ticaret hizmetlerini geliştirme payının amacı Bakanlık iç ticaret hizmetlerini geliştirmek olup bunu gerçekleştirmek amacıyla odalar, borsalar ve TOBB bütçelerinden her yıl %1’i geçmemek üzere pay ayrılmaktadır. Ayrılan paylar, TOBB adına açılan bir banka hesabında tutulmakta ve yapılan harcamalar TOBB tarafından kendi satın alma usulleri uygulanarak gerçekleştirilmektedir.
1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 446’ncı maddesinde İç Ticaret Genel Müdürlüğünün görevleri bentler halinde sayılmıştır. Söz konusu bentlerde, ülkemizin iç ticaretinin düzenlenmesi ve geliştirilmesi faaliyetleri sıralanmış olup TOBB ile odalar ve borsalarla ilgili mevzuat ve uygulamalara ilişkin iş ve işlemleri yürütmek ve bunlarla ilgili düzenlemeler yapmak görevi de yine aynı Genel Müdürlüğe verilmiştir. Bu kapsamda, ilgili İç Ticaret Genel Müdürlüğü tarafından çıkarılan 22.02.2017 tarih ve “İç Ticaret Hizmetlerini Geliştirme Payı” konulu 2017/1 sayılı Genelge’de de paydan yapılacak bütün harcamalarda Makam Onayının yalnızca İç Ticaret Genel Müdürlüğü tarafından alınacağı, Bakanlık birimlerinin İç Ticaret Genel Müdürlüğüne göndereceği yazıların ilgili birim amiri tarafından imzalanacağı ifade edilmiştir.
Yapılan incelemede; 2023 yılı içerisinde anılan pay hesabında toplam 149.333.898,34 TL’lik tutarın birikmiş olduğu, yıl içerisinde bu tutarın 120.865.654,86 TL’sinin harcanmış olduğu, 2023 yılı sonu itibarıyla pay hesabının bakiyesinin toplam 28.468.243,48 TL olduğu tespit edilmiştir.
Paydan harcanmış olan 120.865.654,86 TL’lik tutarın Bakanlığın 2023 yılı mal ve hizmet alım giderleri için harcanan 1.192.150.483,57 TL’nin %10,13’üne tekabül ettiği görülmüştür.
Harcama kalemlerinden bir kısmının örneğin hizmet binası kiralama ve tadilat giderleri ya da araç kiralama, şoför hizmeti, akaryakıt ve sigorta giderleri ile bu giderlerin içinde yer alan Bakanlık hizmet araçlarına yapılan kasko giderleri vb. harcamaların da İç Ticaret Genel Müdürlüğü tarafından Makam Onayına sunulduğu ve Makam tarafından onaylandığı görülmüştür. Yapılan söz konusu harcamaların payın amacı olan iç ticaret hizmetini geliştirmeye yönelik olarak gerçekleştirildiğini kabul etmek mümkün değildir.
5174 sayılı Kanun’da İç Ticaret Payının her ne kadar Bakanlığa aktarılması veya ödenmesi gibi bir düzenlemeye yer verilmemiş olsa da ve yine Kanun’a dayanılarak çıkarılan Yönetmelik’te bu paydan yapılacak harcamaların TOBB tarafından yapılacağı ifade edilse de; 5018 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesi kapsamında söz konusu paylar Bakanlık açısından kamu geliri niteliğindedir. Ancak fiili durumda belirtilen yasal düzenlemeler karşısında, iç ticaret hizmetlerinden sorumlu Bakanlığın, bu hizmetlerin geliştirilmesi amacıyla TOBB tarafından açılan hesapta toplanan paylar üzerinde tasarruf yetkisi bulunmamaktadır.
Bu itibarla; yukarıda yer verilen 5018 sayılı Kanun’un Hazine birliği ile mali saydamlık ilkeleri ve Kamu Haznedarlığı Genel Tebliği hükümleri çerçevesinde söz konusu payların Bakanlık bütçesine aktarılması, TOBB yerine Bakanlık adına açılacak bir banka hesabında izlenmesi, bu paylardan iç ticaret hizmetlerini geliştirmek amacıyla yapılan giderlerin kamu mali yönetim sistemine dâhil edilerek mali tablolarda gösterilmesi ve kamuoyuna gerekli bilgilerin sağlanması için ilgili mevzuatta gerekli değişikliklerin yapılması gerekmektedir.
Söz konusu tespit 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 ve 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporlarında da ele alınmış ancak konuyla ilgili olarak herhangi bir gelişme sağlanamamıştır.