İçme-Kullanma Suyu Havzasının Korunmasına İlişkin Tedbirlerin Alınmaması (Sayıştay)

BULGU: İçme-Kullanma Suyu Havzasının Korunmasına İlişkin Tedbirlerin Alınmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi

Eskişehir İli Odunpazarı İlçesi Sarısungur Mahallesi’nde bulunan ve ESKİ’nin sorumluluğu altında olan Sarısungur Göleti’ne ait içme-kullanma suyu havzası içerisinde bulunan alanlarda kaçak yapıların bulunduğu, tarımsal faaliyetlerin yapıldığı ve hurda vb. atıkların istiflendiği görülmüştür.

2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek 5’inci maddesinde; bu kanunun diğer büyükşehir belediyelerinde de uygulanacağı belirtilmiştir.

Aynı Kanun’un “Görev ve yetkiler” başlıklı 2’nci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde; bölge içindeki su kaynaklarının, deniz, göl, akarsu kıyılarının ve yeraltı sularının kullanılmış sularla ve endüstri artıkları ile kirletilmesini, bu kaynaklarda suların kaybına veya azalmasına yol açacak tesis kurulmasını ve bu tür faaliyetlerde bulunulmasını önlemek, bu konuda her türlü teknik, idari ve hukuki tedbiri almak, su ve kanalizasyon idarelerinin görevleri arasında sayılmıştır. Kanun’un “Kanalizasyon şebekesine verilemeyecek maddeler” başlıklı 20’nci maddesinde ise; içme suyu alınan havzaların korunması için gereken tedbir ve düzenlemeler, 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümleri çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının uygun görüşü alınarak su ve kanalizasyon idarelerince çıkarılacak bir yönetmelikle belirleneceği; bu yönetmelik hükümlerine aykırı davranışta bulunanların meydana getirdiği zararın 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkındaki Kanun uyarınca sebep olanlara ödettirileceği; su havzaları için zararlı tesis ve yapılar tebligat üzerine ilgisince kaldırılacağı; verilen süre içinde kaldırılmayanların su ve kanalizason idarelerince kaldırılacağı ve giderlerin ilgiliden tahsil edileceği ifade edilmiştir. Ayrıca, kanalizasyon şebekesi ile içme suyu alınan havzalara zarar verenler ve bunları kirletenler hakkında Türk Ceza Kanunu’nun Devlet malına karşı suç işleyenlere ilişkin hükümlerince kovuşturma yapılacağı belirtilmiştir.

27.10.2017 tarihli ve 30224 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik’in 9, 10, 11 ve 12’nci maddelerinde tanımları yapılan “mutlak koruma alanı” ve “kısa mesafeli koruma alanı”nda; mevcut ve yeni açılacak tarım alanlarında, Tarım ve Orman Bakanlığının denetiminde sadece organik tarım faaliyetlerine izin verilebileceği; Bakanlık tarafından yetki verilmiş kontrol ve sertifikasyon kuruluşunun görüşleri doğrultusunda organik tarım yapılamayacağının teknik olarak

raporlandığı durumlarda, iyi tarım uygulamalarına izin verilebileceği hüküm altına alınmıştır.“Orta mesafeli koruma alanı” ile “uzun mesafeli koruma alanı”nda ise tarım alanlarında, Bakanlığın kontrolünde organik tarım faaliyetlerine veya tarımsal faaliyetlerin İyi Tarım Uygulamaları Koduna uygun olarak yapılmasının teşvik edileceği ifade edilmiştir.

Mezkur Yönetmelik’in “Denetim ve idari yaptırım” başlıklı 15’inci maddesinin dördüncü fıkrasında ise; içme-kullanma suyu havzalarındaki her türlü imar faaliyetlerinin imar mevzuatına uygunluğunun denetiminin, 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu, 10/7/2004 tarihli ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ve 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu’na istinaden Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, büyükşehir belediyeleri ve diğer belediyelerin görev ve sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir.

Konu ile ilgili olarak İdare tarafından hazırlanan Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Su Havzaları Koruma Yönetmeliği’nin “Yerüstü içme suyu kaynakları” başlıklı 5’inci maddesinin üçüncü fıkrasında; rezervuar (gölet) alanı maksimum su kotu içinde kalan arazilerde tarım yapmanın, tarımsal sulama yapmanın, hayvan otlatmanın; rezervuardan ve rezervuara su taşıyan derelerden toprak, kum, çakıl ve malzeme çekmenin yasak olduğu ifade edilmiştir. Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde mutlak koruma alanında, 7’nci maddesinde ise kısa mesafeli koruma alanında hiçbir şekilde tarıma ve imar planlarında yer alsa dahi yeni yapılaşmaya izin verilmeyeceği; 8’inci maddesinde orta mesafeli koruma alanında, 9’uncu maddesinde ise uzun mesafeli koruma alanında sadece organik tarıma izin verilebileceği, ancak organik tarımın uygun olmadığı koşullarda Bakanlıktan onay alınması koşuluyla iyi tarım uygulamalarına izin verilebileceği ve bu alanda yapılacak imar ve inşaat faaliyetlerinin, onanmış su koruma alanları ve çevre düzeni planı ile uygulama imar planı kararlarına uygun olmak zorunda olduğu hüküm altına alınmıştır.

Ayrıca mezkur Yönetmelik’in; “Yasal yaptırımlar” başlıklı 12’nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde, Yönetmelik’te belirtilen imar faaliyetlerinin imar mevzuatına uygunluğunun denetiminin Eskişehir Büyükşehir Belediyesi ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumluluğunda olduğu; “Önlemler” başlıklı 13’üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde ise, Yönetmelik hükümlerince koruma alanlarında inşası yasaklanmış yapılar ile her çeşit tesisat ve muhdesatın, 2560 sayılı Kanun’un 20’nci maddesine göre yapımının önlenmesi, yapımı sürenlerin 3194 sayılı Kanun’a göre yapımının durdurulması, mühürlenmesi ve gerektiğinde yıkılmasının ilgili büyükşehir, il ve ilçe belediye başkanlıklarından talep edileceği belirtilmiştir.

Yapılan incelemeler neticesinde; Sarısungur Göleti’ne ait içme-kullanma suyu havzasının rezervuar alanında, mutlak koruma alanında, kısa mesafeli koruma alanında, orta mesafeli koruma alanında ve uzun mesafeli koruma alanında tarımsal faaliyetlerin yapıldığı, faaliyetlerin organik tarım veya iyi tarım uygulamaları olmadığı; ayrıca havza içerisinde 58 adet parselde toplamda 162 adet kaçak yapının bulunduğu, ESKİ tarafından bu durumun Eskişehir Büyükşehir Belediyesi ve Odunpazarı Belediyesine bildirilmesine rağmen ilgili Belediyelerce herhangi bir yıkım işleminin yapılmadığı tespit edilmiştir. Ayrıca söz konusu yapılardan bazılarına ESKİ tarafından abonelik tanımlandığı görülmüştür.

Kamu İdaresinin cevabında; söz konusu içme-kullanma suyu havzasındaki kaçak yapı, tarımsal faaliyet ve çevre kirliliği gibi sorunlarla ilgili olarak hem tespit hem de ilgili kurumlara resmi bildirim süreçlerinin yerine getirildiği belirtilmiş ve konu ile ilgili denetim faaliyetlerinin süreceği ifade edilmiştir.

Ancak; her nekadar ESKİ tarafından ilgili kurumlara bildirimde bulunulmuş olsa da, söz konusu içme-kullanma suyu havzasında ilgili Belediyelerce herhangi bir kaçak yapı yıkım işleminin yapılmadığı ve tarımsal faaliyetlerin aynen devam ettiği görülmüştür.

Sonuç olarak; İdare tarafından vatandaşlara sağlıklı bir şekilde içme-kullanma suyu temin edilmesini sağlamak adına, 2560 sayılı Kanun, İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik ve Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Su Havzaları Koruma Yönetmeliği kapsamında ESKİ tarafından gerekli denetimler yapılmalı ve yapılan denetimler sonucunda tespit edilen hususlara ilişkin olarak, ilgili kurumlarca Kanun’da ve yönetmeliklerde belirtilen yaptırımlar uygulanmalıdır.