|
ÖZET: İçme suyu iletim ve dağıtım sistemlerinde yaşanan kayıp ve kaçakların azaltılması konusunda yürütülen çalışmaların yetersiz olduğu tespit edilmiştir. 2024 yılı itibarıyla, su kaynaklarındaki azalma ve artan talep göz önüne alındığında, bu durumun içme suyu temininde ciddi sorunlara yol açabileceği öngörülmektedir. Nüfus artışı ve iklim değişikliği gibi faktörler, suyun etkin yönetimini zorunlu hale getirmiştir. Bu bağlamda, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından çeşitli düzenlemeler yapılmış, su kayıplarının belirli seviyelere indirilmesi hedeflenmiştir.
Tarım ve Orman Bakanlığı, içme suyu sistemlerindeki kayıpların kontrolü için yönetmelikler ve teknik usuller yayımlamıştır. Büyükşehir ve il belediyeleri, su kayıplarını 2023 yılına kadar %30, 2028 yılına kadar ise %25 seviyesine indirmekle yükümlüdür. Ancak, 2024 yılı itibarıyla kayıp oranı %36,44 seviyelerine ulaşmıştır. Bu durum, hem mali kayıplara neden olmakta hem de suyun daha uygun fiyatlarla tüketilmesini engellemektedir. VASKİ Genel Müdürlüğü, su kayıplarını azaltmak amacıyla çeşitli önlemler almayı planlamakta ve aboneleri bilinçlendirmeye yönelik çalışmalar yürütmektedir. İçme suyu arz güvenliğinin sağlanması için mevcut çalışmaların artırılması ve su tasarrufuna yönelik tedbirlerin alınması büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: İçme Suyu İletim ve Dağıtım Sistemlerindeki Kayıp ve Kaçakların Azaltılmasına İlişkin Çalışmaların Yeterli Olmaması ve Bu Sebeple Gelir Kaybı Yaşanması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
Küresel ısınma ve onun etkisiyle ortaya çıkan iklim değişikliği ile birlikte son zamanlarda görülen kuraklık nedeniyle içme suyu temin edilen kaynaklardaki su seviyelerinde ciddi azalmaların yaşanması gerçeği ve yakın gelecekte kesintisiz içme suyu temininde sorunlarla karşılaşılacağı öngörüsüne rağmen içme suyu iletim ve dağıtım sistemindeki su kayıp kaçaklarıyla ilgili 31.12.2024 tarihi itibarıyla etkin bir çalışma yapılmadığı görülmüştür.
Gerek nüfus artışı gerek üretim imkanlarının artması gerekse de son dönemde yaşanan pandemi süreci nedeniyle suya olan talebin artması, iklim değişikliklerinin su kaynaklarına etkisi vb. hususlar suyun kaynaktan aboneye kadar iletim ve dağıtımının verimli bir şekilde yürütülmesini zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamda gerek ulusal ölçekte gerekse yerel idareler ölçeğinde su kayıp ve kaçaklarının etkin yönetimine ilişkin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlıkları tarafından düzenlemeler yapılmıştır.
Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmelik’i ve buna ilişkin Teknik Usuller Tebliği yayımlanmıştır. Mezkûr Yönetmelik’in 9’uncu maddesi çerçevesinde; büyükşehir ve il belediyeleri su kayıplarını 2023 yılına kadar en fazla %30, 2028 yılına kadar ise en fazla %25 düzeyine indirmekle yükümlüdürler.
Söz konusu Yönetmelik uyarınca çıkarılan Teknik Usuller Tebliği’ne göre; içme- kullanma suyu temin ve dağıtım sistemlerindeki idari ve fiziki su kayıplarının önlenmesi için idari ve fiziki su kayıplarının ölçüme dayalı olarak belirlenmesini, şebekenin ve sistemin şartnamelere ve uygulama projelerine uygun olarak yapılmasını, kullanılan malzemelerin standartlara uygun olarak temin edilmesini, sistemde ana basınç bölgesi ve alt bölgelerin oluşturulmasını, şebekede etkili bir basınç ve debi yönetimi ile optimum işletme şartlarının sağlanmasını, sistemin izlenmesini, kayıt altına alınmasını ve etkili bir su yönetim sistemini sağlamakla idarelerin yükümlü olduğu ifade edilmiştir.
Bununla birlikte yine Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü tarafından tüm su ve kanalizasyon idarelerine gönderilen 15.02.2021 tarih ve 51608 sayılı dağıtımlı yazıda; su ve kanalizasyon idarelerinin su kaynağından musluğa kadar su kayıplarının azaltılmasına ilişkin çalışmaları yapmaları gerektiği aksi takdirde su kayıplarını azaltmayan idarelerin yeni su kaynağı/kaynaklarının tahsislerine ilişkin taleplerin Bakanlığın ilgili idarelerince dikkate alınmayacağı belirtilmektedir.
Ayrıca 06.10.2021 tarihinde İçme Suyu Sistemlerinde Su Kayıplarının Azaltılmasına Yönelik İş Termin Planı Genelgesi yayımlanmıştır. Bu genelge ile konunun belediye başkanı seviyesinde sahiplenilmesi hedeflenmiştir.
Yukarıda belirtilen tüm hususlar esas alınarak VASKİ Genel Müdürlüğü nezdinde su kayıp kaçakları iki esas üzerine incelenmelidir. Birincisi ve en önemlisi; söz konusu kayıp kaçak oranı Su Yönetimi Genel Müdürlüğünce belirlenen seviyelere ve bu seviyenin de altına doğru verilerle indirilmediği sürece gelecekte içme ve kullanma suyu temini ve tahsisi ile ilgili problemlerle karşılaşılabilecek olmasıdır. İkincisi ise önemli mali kayıplar sebebiyle yatırımların finansmanı sorununun ve birçok maliyete katlanıldıktan sonra gerçekleşen kayıp kaçak sebebiyle suyun Van halkı tarafından daha uygun bedelle tüketilmesinin engellenmesi gibi istenmeyen sorunların ortaya çıkacak olmasıdır.
2020-2024 yıllarında Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğüne bildirilen standart su dengesi formu verileri aşağıda gösterilmiştir.
Tablo 12: Standart Su Denge Tablosu Verileri
| Yıl | Sisteme Giren Su Miktarı m3/yıl |
Gelir Getirmeyen Su Miktarı m3/yıl |
Su Kayıpları m3/yıl | Su Kayıpları (%) |
| 2020 | 84.321.078 | 43.622.658 | 40.402.248 | 47,91 |
| 2021 | 83.368.978 | 38.255.906 | 38.255.906 | 45,89 |
| 2022 | 83.368.978 | 41.180.653 | 35.457.410 | 42,53 |
| 2023 | 83.368.978 | 52.868.250 | 32.548.125 | 39,04 |
| 2024 | 83.368.978 | 44.178.462 | 30.378.564 | 36,44 |
VASKİ Genel Müdürlüğünce 2024 yılında Su Yönetimi Genel Müdürlüğüne bildirilen Standart Su Dengesi Tablosu incelendiğinde; su kayıplarının 2024 yılında 30.378.564 m3 ve su kayıp oranın ise %36,44 seviyelerinde olduğu görülmektedir. Bu oran mevzuatın belirlediği oranın çok üzerindedir.
Önceki yıl Sayıştay Raporunda da bulgu konusu yapılmış olan ve İdare tarafından herhangi bir düzeltici işlem yapılmayan bu hususa ilişkin Kamu İdaresi cevabında; 2025 yılının Mayıs ayı itibarıyla İpekyolu, Tuşba, Edremit ve Erciş ilçelerinde kaçak su kullanımının önüne geçebilmek adına abone seferberliği başlatıldığı belirtilmiştir.
Bu kapsamda Van ilinin uzun dönem içme suyu arz güvenliğinin sağlanabilmesi için İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği uyarınca çıkarılan Teknik Usuller Tebliği çerçevesinde İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği’nde belirtilenin de altında su kayıp oranının sağlanabilmesi için var olan çalışmaların daha da arttırılarak yürütülmesi, bunun yanında su tasarrufuna yönelik bireysel olarak alınacak tedbirlere ilişkin abonelerin bilinçlendirilmesi büyük önem arz etmektedir.