İdare Tarafından İhale Edilen Bakım Onarım İhalelerinde Rekabeti Kısıtlayıcı Hükümlerin Yer Alması (Sayıştay)

BULGU: İdare Tarafından İhale Edilen Bakım Onarım İhalelerinde Rekabeti Kısıtlayıcı Hükümlerin Yer Alması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi

İdare tarafından ihale edilen bakım onarım ihaleleri kapsamındaki işlerin aralarında doğal bağlantı bulunmamasına rağmen kısmi teklife kapalı olarak birlikte ihale edildiği ve bu suretle de yapılan ihalelere ilişkin şartname ve sözleşmelerde rekabeti engelleyici hususlara yer verildiği görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; idarelerin, bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu oldukları, aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işlerinin bir arada ihale edilemeyeceği, ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu belirtilmiştir.

Anılan Kanun’un “Şartnameler” başlıklı 12’nci maddesinde ise ihale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin teknik kriterlerine ihale dokümanının bir parçası olan teknik şartnamelerde yer verileceği; belirlenecek teknik kriterlerin, verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olmasının, rekabeti engelleyici hususlar içermemesinin ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlamasının zorunlu olduğu vurgulanmıştır.

Kamu ihaleleri açısından rekabet ilkesi, idarenin en ehil sözleşmeciyi en uygun bedele bulabilmesini, diğer bir ifadeyle, en kaliteli mal ve hizmeti en uygun bedelle alabilmesini amaçlamaktadır. Kamu İhale Kurulu rekabet ilkesini; ‘İdarenin ihtiyaç çerçevesi içerisinde isteklilerin birbirleri ile serbestçe yarışabilmeleri yani belli kıstaslar çerçevesinde belli bilgilere sahip olunmasının amaçlandığı’ şeklinde tanımlamıştır.

İdare tarafından ihale edilen otobüs bakım onarım ihaleleri üzerinde yapılan incelemede; söz konusu ihalelerin teknik şartnamelerinde yapılacak işler kapsamında otobüslerin bakım onarımlarının yanında garajların dezenfekte ve ilaçlama hizmetleri, garajlarda yer alan idari binalar ile sabit tesislerin bakım onarımı, işletimi ve temizliği, atıkların bertarafı ve arıtma tesislerinin işletimi gibi aralarında doğal bağlantı bulunmayan işlerin yer aldığı tespit edilmiştir.

Görüldüğü gibi çok farklı uzmanlıklar gerektiren bu işler için isteklilerin sağlıklı teklif verebilme imkânı bulunmamaktadır. Zira arıtma tesisi işletmeciliğinin otobüslerin bakım onarımı işlerinden apayrı bir uzmanlık konusu olduğu; garajlarda yer alan idari binaların temizlik işlerinin ise otobüs bakım onarımları ile ilgisinin olmadığı değerlendirilmektedir.

Ayrıca ihale edilen bakım onarım işlerine ait ihale dokümanı indiren sayısı, teklif veren sayısı ve geçerli teklif sayıları incelendiğinde söz konusu uygulamalar nedeniyle ihalelere katılımın çok düşük düzeylerde kaldığı anlaşılmıştır. Bahsedilen hususa ilişkin aşağıdaki tabloda detaylı bilgi verilmiştir.

Tablo 15: Bakım Onarım İhalelerine Verilen Teklifler

Öte yandan, aralarında doğal bağlantı bulunmayan işlerin kısmi teklife kapalı olarak bir arada ihale edilmesi nedeniyle rekabetin sınırlandırıldığı değerlendirilmektedir. Yukarıda yer alan tablodan da anlaşılacağı üzere ihalelerin kısmi teklife kapalı olması, belli kısımlara ekonomik teklif verebilecek firmaların ihalelere katılımını engellemektedir.

Denetim tespitimiz üzerine, İdare tarafından; araç bakım ve onarım ihalelerinin garaj işletim modeli adı altında kilometre ödemeli olarak yapıldığı, söz konusu modelin içeriğinde araçların teslimi, yakıt ikmali, temizlikleri, kaza veya arıza halinde bakım ve onarımları, arıtma tesislerinin işletimi ve atık yönetimi unsurlarının bulunduğunu belirtilerek söz konusu işlerin birbiriyle bağlantılı, ayrılamaz ve birbirinin tamamlayıcısı olduğu süreçler olduğu ifade edilmiştir. Aksi halde bu süreçlerin faklı yükleniciler tarafından işletilmesi durumunda ulaşım hizmetlerinde aksaklıklar olabileceği belirtilmiştir.

Ancak bulguda bahsedilen rekabeti engelleyici hususlar, araçların bakım onarımı ile birlikte yürütülen garaj işletim modeli değil bakım onarım faaliyetleri ile ilgisi olmayan ve farklı uzmanlıklar gerektiren; garajların dezenfekte ve ilaçlama hizmetleri, garajlarda yer alan idari binalar ile sabit tesislerin bakım onarımı, işletimi ve temizliği, atıkların bertarafı ve arıtma tesislerinin işletimi gibi işlerdir. Zira arıtma tesisi işletmeciliğinin otobüslerin bakım onarımı işlerinden apayrı bir uzmanlık konusu olduğu; garajlarda yer alan idari binaların temizlik işlerinin ise otobüs bakım onarımları ile ilgisinin olmadığı değerlendirilmektedir. Kaldı ki İdare tarafından ihale edilen bakım onarım ihalelerinin doküman indiren sayısı, teklif veren sayısı ve geçerli teklif sayıları incelendiğinde söz konusu uygulamalar nedeniyle ihalelere katılımın çok düşük düzeylerde kaldığı görülmektedir. Bunun sonucunda da aralarında doğal bağlantı bulunmayan işlerin kısmi teklife kapalı olarak bir arada ihale edilmesi nedeniyle rekabetin sınırlandırıldığı değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak ihalelerde saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasının sağlanması ve kaynakların verimli kullanılması sorumluluğu çerçevesinde, aralarında doğal bağlantı bulunmayan işlerin birlikte ihale edilmemesi; söz konusu işlerin birlikte ihale edilmesi halinde ise ihalelerin kısmi teklife açık olarak yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.