İdare Tarafından İhale Edilen Yapım İşlerinde Verilen Aşırı Düşük Tekliflerin Açıklama İstenilmeksizin Değerlendirme Dışı Bırakılması (Sayıştay)

BULGU: İdare Tarafından İhale Edilen Yapım İşlerinde Verilen Aşırı Düşük Tekliflerin Açıklama İstenilmeksizin Değerlendirme Dışı Bırakılması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Özel İdaresi

İdare tarafından 2024 yılında ihalesi yapılan yapım işlerinde verilen aşırı düşük tekliflerin herhangi bir açıklama istenmeksizin doğrudan değerlendirme dışı bırakıldığı ve ihalelerin daha yüksek bedellerle sonuçlandırıldığı görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 5’inci maddesinde, idarelerin bu Kanuna göre yapacakları ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu oldukları belirtilmiştir.

Aynı Kanun’un “Aşırı düşük teklifler” başlıklı 38’inci maddesinde ihale komisyonlarının verilen teklifleri değerlendirdikten sonra diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanları tespit ederek bu teklifleri reddetmeden önce belirlediği süre içinde teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğunu tespit ettiği bileşenler ile ilgili ayrıntıları yazılı olarak isteyeceği ve yapılan değerlendirme sonucunda açıklamaları yeterli görülmeyen veya yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin tekliflerini reddedebileceği hüküm altına alınmış; maddenin devamında ise Kamu İhale Kurumunun ihale konusu işin türü, niteliği ve yaklaşık maliyeti ile ihale edilme usulüne göre aşırı düşük tekliflerin tespiti, değerlendirilmesi ve ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi amacıyla sınır değerler ve sorgulama kriterleri belirlemeye, ihalenin bu maddede öngörülen açıklama istenilmeksizin sonuçlandırılabilmesine, ayrıca yaklaşık maliyeti 8’inci maddede öngörülen eşik değerlerin yarısına kadar olan hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinde sınır değerin altında olan tekliflerin bu maddede öngörülen açıklama istenilmeksizin reddedilmesine ilişkin düzenlemeler yapmaya yetkili olduğu ve ihale komisyonunun bu maddenin uygulanmasında Kamu İhale Kurumu tarafından yapılan düzenlemeleri esas alacağı belirtilmiştir.

Bu kapsamda Kamu İhale Kurumu tarafından hazırlanarak 04.03.2009 tarih ve 27159 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Sınır değer ve aşırı düşük teklifler” başlıklı 60’ıncı maddesinde;

“(1) İhale komisyonu verilen teklifleri değerlendirdikten sonra Kurum tarafından belirlenen yönteme göre sınır değeri hesaplar.

Aşırı düşük teklif tespit ve değerlendirme işlemlerine ilişkin olarak, ihale ilanı ve dokümanında belirtilmek kaydıyla üçüncü, dördüncü ve beşinci fıkralardaki koşullar çerçevesinde aşağıdaki seçeneklerden bir tanesi kullanılır.

a) Sınır değerin altında olan teklifler ihale komisyonunca aşırı düşük teklif olarak tespit edilir ve bu teklif sahiplerinden Kurum tarafından belirlenen kriterlere göre teklifte önemli olduğu tespit edilen bileşenler ile ilgili ayrıntılar yazılı olarak istenir. İhale komisyonu;

Yapım yönteminin ekonomik olması,

Seçilen teknik çözümler ve teklif sahibinin işin yerine getirilmesinde kullanacağı avantajlı koşullar,

Teklif edilen işin özgünlüğü,

gibi hususlarda yapılan yazılı açıklamaları dikkate alarak aşırı düşük teklifleri değerlendirir. Bu değerlendirme sonucunda, açıklamaları yeterli görülmeyen veya yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin teklifleri reddedilir.

b) Aşırı düşük teklif sınır değerinin altında teklif sunan isteklilerin teklifi açıklama istenmeksizin reddedilir.

Yaklaşık maliyeti Kanunun 8 inci maddesinde öngörülen eşik değerin (Değişik ibare:RG-18/5/2024-32550)(9 yarısına eşit veya bu değerin üzerinde olan ihalelerde, ikinci fıkranın (a) bendinin kullanılması zorunludur.

Yaklaşık maliyeti Kanunun 8 inci maddesinde öngörülen eşik değerin (Değişik ibare:RG-18/5/2024-32550)(9 yarısına kadar olan ihalelerde ikinci fıkranın (a) veya (b) bendindeki seçeneklerden birisinin kullanılması zorunludur.

Kurum tarafından yayımlanan aşırı düşük teklif açıklama istenilmeksizin reddedilecek tekliflere ilişkin alımlar listesinde yer alan işlerin ihalelerinde ikinci fıkranın (b) bendinin kullanılması zorunludur.” düzenlemeleri yapılmıştır.

Yapılan düzenlemeler göz önüne alındığında, yapılacak ihalelerde aşırı düşük tekliflerin değerlendirme işlemlerinin ihale ilanı ve dokümanında belirtilmesinin zorunlu olduğu, yaklaşık maliyeti Kanun’un 8’inci maddesinde öngörülen eşik değerin yarısına kadar olan ihalelerde ihale komisyonu tarafından ya aşırı düşük teklife ilişkin açıklama istenilmesi ya da aşırı düşük teklif sınır değerinin altında teklif sunan isteklilerin teklifinin açıklama istenmeksizin reddedilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.

Söz konusu hususa ilişkin olarak yapılan incelemede; İdare tarafından 2024 yılında ihale edilen 35 adet yapım işi olduğu ve bu işlere ait idari şartnamelerin tamamında aşırı düşük teklif sınır değerinin altında teklif sunan isteklilerin teklifinin açıklama istenmeksizin reddedileceği yönünde hükümler konulduğu tespit edilmiştir. Ancak İdare tarafından aşırı düşük teklif veren isteklilerden açıklama istemeksizin tekliflerin doğrudan değerlendirme dışı bırakılması, söz konusu işlerin bazı durumlarda daha yüksek bedellerle sonuçlanmasına bazı durumlarda ise bu ihalelerin iptal edilip yeniden ihaleye çıkılarak daha yüksek bir bedeller ödenmesine neden olmuştur.

İdareler, yapacakları ihalelerde gerek yeterli katılımın ve rekabetin sağlanmasından gerekse ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılmasının sağlanmasından sorumludurlar. Söz konusu ihalelerden bazılarına ilişkin detaylı bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

Tablo 15: Aşırı Düşük Teklif Veren İsteklilerden Açıklama İstenilmeyen Bazı Yapım İşleri

Sınır değer; sınır değer katsayısı, geçerli teklifler ve idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre aritmetik bir formülle belirlenmektedir. Bu formülde sonucu etkileyen üç unsurdan katsayı ve yaklaşık maliyet idarece belirlenirken geçerli teklifler ihaleye katılım sonucu belirlenmektedir. Yeterli katılım olmadığı ve rekabet şartlarının oluşmadığı durumlarda, sınır değerde büyük sapmalar meydana gelebilmektedir. Zira aşırı düşük sınır değer tespitinde, geçerli teklifler de etkili olmaktadır. Bu durumlara örnek olması açısından idarenin gerçekleştirdiği bir yapım işi ihalesinin sonuçlarına aşağıda değinilmiştir.

17.07.2024 tarihinde açık ihale usulü ile ihale edilen 2024/859487 ihale kayıt numaralı “Niğde İl Özel İdaresi Bor Pınarbaşı Asfalt Şantiyesi İçin 80 Tonluk Kantar Yapılması” işine ilişkin olarak İdare tarafından yaklaşık maliyet 1.170.450,10 TL, sınır değer katsayısı ise (1,00) olarak belirlenmiş; söz konusu ihaleye 1.385.950,00 TL, 1.132.507,40 TL, 784.960,00 TL ve 690.000,00 TL olmak üzere 4 adet teklif verilmiş ve bunun sonucunda da aşırı düşük teklif sınır değeri 822.364,10 TL olarak hesap edilmiştir. Bunun sonucunda 784.960,00 TL ve 690.000,00 TL’lik teklifler değerlendirme dışı bırakılmış diğer teklifler ise yüksek bulunduğundan söz konusu ihale iptal edilmiştir. Ardından aynı yapım işi 22.10.2024 tarihinde açık ihale usulü ile yeniden ihale edilmiş ve daha önce iptal edilen ihaleye 784.960,00 TL teklif veren ve teklifi aşırı düşük olduğundan değerlendirme dışı bırakılan firma yeni ihaleye 974.750,00 TL teklif vererek ihaleyi kazanmıştır.

Görüldüğü gibi İdare tarafından aşırı düşük teklif veren isteklilerden açıklama istemeksizin tekliflerin doğrudan değerlendirme dışı bırakılması, söz konusu işin yeniden ihale edilip daha yüksek bir bedelle sonuçlanmasına neden olmuştur.

Denetim tespitimiz üzerine, İdare tarafından; ihale mevzuatının sınır değerin altında kalan tekliflerin açıklama istenmeksizin reddedilebileceği hükmünden bahisle yapılan ihalelerde aşırı düşük teklif veren isteklilerin tekliflerinin reddedildiği ifade edilmiştir. Ancak İdare tarafından aşırı düşük teklif veren isteklilerden açıklama istemeksizin tekliflerin doğrudan değerlendirme dışı bırakılması, söz konusu işlerin bazı durumlarda daha yüksek bedellerle sonuçlanmasına bazı durumlarda ise bu ihalelerin iptal edilip yeniden ihaleye çıkılarak daha yüksek bir bedeller ödenmesine neden olmuştur.

Sonuç olarak, yapılacak ihalelerde gerek yeterli katılımın ve rekabetin sağlanması gerekse ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılması sorumluluğu çerçevesinde yapılacak işlerin idari şartnamelerinde aşırı düşük teklif veren isteklilerden açıklama istenilmesi yönünde hükümler konulmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.