İdare Tarafından Sefer Öncesi Kontrollerde Arıza Tespitine Yönelik Önleyici Kriterler Belirlenmemesi ve Özel Halk Otobüslerinin Bazı Kontrollerinin Gereği Gibi Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: İdare Tarafından Sefer Öncesi Kontrollerde Arıza Tespitine Yönelik Önleyici Kriterler Belirlenmemesi ve Özel Halk Otobüslerinin Bazı Kontrollerinin Gereği Gibi Yapılmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi

Sefer öncesi kontrol formlarında, araçların seferlerine başlamadan önce muhtemel ve/veya var olan bir arızanın tespitine yönelik herhangi bir kontrol ve önleyici faaliyetin bulunmadığı ve Özel Halk Otobüslerinden arıza beyanı verenler ile dönem içindeki tüm periyodik bakımlardan sonraki kontrollerin İETT Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci”ne dahil olarak yapılmadığı görülmüştür.

İETT ile 17.09.2020 tarih ve 906 sayılı sistemin ihdasına ilişkin İBB Meclis Kararı ekindeki listede kod numaraları yer alan özel toplu taşıma işletmecilerini temsil yetkisine sahip İstaş İstanbul Çift Katlı Ulaşım İnş. Pet. Tur. ve San. Tic. A.Ş. arasında imzalanan Özel Taşımacı İşletme Sistemi Sözleşmesinin;

“İşletenin Yükümlülükleri” başlıklı 13’üncü maddesinde;

(3) Toplu taşıma aracının periyodik bakımları ile teknik ve yasal muayenelerini yaptırmak, muayenelere ilişkin belgeleri en geç 5 gün içinde İETT’ye bildirmek,

(4) Toplu taşıma aracını yasal ve teknik talimatlara uygun ve temiz bir şekilde işletmeye hazır halde bulundurmak,

(10) Mevzuat hükümleri ve İETT tarafından verilen diğer işletme talimatlarına uymak,

“İETT’nin Yükümlülükleri” başlıklı 14’üncü maddesinde;

(3) Toplu taşıma talep, öneri ve şikâyetlerini almak, değerlendirmek, önleyici ve düzeltici işlemlerini yapmak,

(9) Araçları kurumsal kimliğe uygun hale getirmek,

“Denetim” başlıklı 15’inci maddesinde; “Mevzuat ve sözleşmeler çerçevesinde her türlü denetim yetkisi İETT ve İBB’ye aittir.”

“Çeşitli Hükümler” başlıklı 22’nci maddesinde;

(11) İşletmecilere araçların rutin, önleyici ve ağır bakımlarını, yenileme, arıza, onarım ve detaylı temizliklerini yaptırabilmeleri amacıyla, hak edişlerinde herhangi bir kesinti yapılmaması kaydıyla, çalışma programlarında planlayarak ayda bir (1) gün izin verilecektir. Bu konuyla alakalı uygulama esasları taraflarca birlikte belirlenir.

(17) Arıza beyanı veren araçlar ile dönem içindeki tüm periyodik bakımlar Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının ÖHO ve Kooperatif araçları “Bakım ve Teknik Yönetim Denetimi Sürecine dâhil olarak kontrolleri sağlanacaktır. …” denilmektedir.

Yukarıda yer alan düzenlemelerden; Özel Halk Otobüsü İşletmecilerinin toplu taşıma araçlarının yasal ve teknik talimatlara uygun bir şekilde periyodik bakımlarını ve muayenelerini yaptırıp işletmeye hazır halde bulundurmakla yükümlü olduğu ayrıca İETT tarafından verilen diğer işletme talimatlarına uymakla mükellef olduğu; İETT’nin ise toplu taşıma için talep, öneri ve şikayetleri alıp değerlendirmesi ve bu kapsamda önleyici ve düzeltici işlemler tesis ederek araçları kurumsal kimliğe uygun hale getirmesi gerektiği, mevzuat ve sözleşmeler çerçevesinde denetim yetkisinin İBB ve İETT’de olduğu, arıza beyanı veren araçlar ile dönem içindeki tüm periyodik bakımların İETT Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci”ne dahil olarak kontrol edileceği anlaşılmaktadır.

Diğer yandan; İdareye ait araçların bakım ve onarım ihalelerine ilişkin “Teknik Şartname”lerin;

“Tanımlar” başlıklı 2’nci maddesinin 6’ncı fıkrasında;

“Orer: Araçların günlük servise hazır olarak belirtildiği çizelge”

“Genel Şartlar” başlıklı 8’nci maddesinin 11’nci fıkrasında;

“Servis Oranı: Yüklenici aşağıdaki şekilde servis oranından sorumludur. İdare yaz ve kış orerini Yükleniciye bildirecektir. İdarenin yaz ve kış orerini güncelleme yetkisi vardır.” denilmekte ve farklı ihalelerde farklı servis oranları belirlemektedir. Örneğin 2022/1374476 İhale Kayıt Numaralı “32.797.800 Km Otobüs Bakım ve Onarımı” Hizmet Alım İşinde Otokar marka araçlar için kış ayları için; hafta içi %92, hafta sonu ve resmî tatil günlerinde %85; yaz ayları için hafta içi %85, hafta sonu ve resmî tatil günlerinde %80 servis oranı belirlenmiştir. Yüklenicilerin araçların tamamını servise hazır bulundurması gerekmemekte olup belirlenen servis oranı ile yüklenicilerin bakım onarım yükümlülüğündeki araçlardan servise hazır bulundurulması gereken araç oranı belirtilmiştir. Servise verilmeyen araçlarda hasar ve arıza onarımları ile bakım ve diğer işlemlerin yapılması gerekmektedir.

Hem Özel Halk Otobüsleri hem de İETT’nin mülkiyetinde bulunan otobüslerin işletilmesi ve çalıştırılmasında arıza ve bakım onarımlarının zamanında yapılması için gerekli düzenlemeler öngörülmüş olup arıza kaynaklı aksayan seferlerin önlenmesi adına sefer öncesi kontrollerin geliştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.

Şöyle ki; İdarenin araçlar üzerinde yaptığı kontrol formları incelendiğinde; Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının araçların teknik muayenesi için 241 kalemden oluşan İETT Rutin Kontrol Kriterleri Formu bulunmaktadır. İlgili form detaylı bir şekilde hazırlanmış olup her nevi arızanın tespitine yönelik sorgulamalar mevcuttur. Ancak Özel Taşımacı İşletme Sistemi Sözleşmesinde belirtildiğinin aksine arıza beyanı veren araçlar ile dönem içindeki tüm periyodik bakımlara ilişkin kontrollerin İETT Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci”ne dahil olarak yapılmadığı, Özel Halk Otobüslerinin yalnızca rotasyondan çıkıp yeniden girmek istemesi durumunda ve yılda yalnızca bir kere bu kapsamda kontrol edildiği görülmüştür.

Diğer yandan, Filo Yönetim Dairesi Başkanlığı tarafından sunulan “Servis Esnası ve Servis Öncesi Denetim Soruları”nda tüm araçların servis öncesinde kontrollerinin yapılabilmesi için kriterler hazırlanmıştır. Söz konusu kriterler incelendiğinde; aracın hasar durumuna ilişkin olmak üzere aracın dış fiziki durumu, TÜVTÜRK Muayene tarihi, araç lastiklerinin durumu, temizlik ve yolcu bilgilendirmelerine ilişkin gerekli materyallerin bulunup bulunmadığını ilişkin kriterler yer almaktadır. Ancak söz konusu sefer öncesi kontrol formunda, araçların seferlerine başlamadan önce muhtemel ve/veya var olan bir arızanın tespitine yönelik herhangi bir kontrol ve önleyici faaliyetin bulunmadığı anlaşılmıştır.

Tablo 9: 01.01.2024- 25.11.2024 Tarihleri Arasındaki Zayi Seferler

25.11.2024 tarihine kadar 2024 yılı içerisinde toplam 649.082 adet sefer zayi olduğu bunun 338.669 tanesinin arıza kaynaklı olduğu tespit edilmiştir.

Denetim tespitimiz üzerine, İdare tarafından; 2024 yılı içerisinde 21.200 adet periyodik ve önleyici bakım (kilometre bakımı, yaz ve kış bakımı, klima bakımı vb.) faaliyetinde bulunulduğu, aynı zamanda oluşabilecek arızaların önceden tespiti ve giderilebilmesi için fren test cihazları, aks kontrol cihazları, far test cihazları, cam kontrol cihazları, lastik kontrol cihazları ile İETT ve Özel Halk Otobüslerine Toplu Taşıma Uygunluk muayeneleri yapıldığı, bu kapsamda 2024 yılı içerisinde muayeneler gerçekleştirilerek olup toplam 36.728 adet Rapor oluşturulduğu, bu raporlar doğrultusunda toplam 55.911 adet majör bulgu (aracın toplu taşımada kullanılmasına uygun olmadığına ilişkin bulgu) oluşturuluğu ve araç uygun hale getirilinceye kadar araçların servisten kesildiği, yine garajlardaki 61 adet Diagnose cihazı ile diğer yöntemlerle bulunamayan arızaların tespiti yapılmakta olduğu, aynı zamanda toplu taşıma hizmeti veren tüm otobüslerin yılda bir kez olmak üzere TÜVTÜRK Periyodik Muayenesine girmekte olduğu,

İETT tarafından servis öncesi yapılan kontrollerde araç arızalarının tespiti ve önleyici faaliyetlerin gerçekleştirilmediği ile ilgili olarak; peron alanları teknik bakım ve arıza tespiti için uygun fiziksel altyapıya sahip olmadığı, arıza kontrollerinin bu alanlarda yapılması operasyonel olarak mümkün olmadığı, araçlarda sefer öncesi arıza oluşması durumunda İETT mülkiyetindeki araçlar için yol yardım ekipleri devreye alındığı, özel taşımacı araçlar için ise araç sahibi veya şoför tarafından yetkili servisle iletişim kurulduğu ve işlem yapıldığı, servis öncesi peron denetimlerinin araçların sefer için hazır bulunduğu zamanı değerlendirmek, yolcu hizmet kalitesini sağlamak ve sürdürmek, can ve mal güvenliğini tehdit edebilecek dışsal unsurların gözlemlenmesi ve bertaraf edilmesi amacıyla yapıldığı, bu denetimlerde aracın dış fiziki durumu, temizlik durumu, lastiklerin genel görünümü, zorunlu donanımların bulunup bulunmadığı gibi hususlar kontrol edildiği, sefer öncesi yapılan denetimlerin amacının teknik arıza tespiti olmadığı yolcu hizmet kalitesini artırıcı, can ve mal güvenliğini koruyucu, görünür ve işlevsel unsurların takibine yönelik olduğu,

Ayrıca İdare adına tescilli otobüslerde; bakım, arıza ve hasarlarda kullanılan yedek parçaların akredite kuruluşlarda analiz edilmesi hususunda daha aktif bir yönetim gerçekleştirileceği, İdare tarafından Arıza ve Periyodik Bakımlara ilişkin Kontrol Formlarında yapılacak düzenlemeler ile Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci” kapsamında daha etkin kontrollerin yapılması hususunda çalışmalar başlatıldığı ifade edilmiştir.

Her ne kadar İdare tarafından periyodik ve önleyici bakım faaliyetinde bulunulduğu belirtilmiş olsa da bahsedilen kilometre bakımı, yaz ve kış bakımı, klima bakımı vb. sayılan bakımlar, bakım onarım ihalelerine ilişkin şartnamelerde ve bakım föylerinde açıklanan olağan bakımlar olup sefer aksamasına sebep olacak önleyici bakım faaliyetleri olmadığı değerlendirilmektedir. Zira bahsedilen bakım devresi gelen araçlar servisten çekilmekte ve bakım onarımı gerçekleştirilmek üzere yüklenicilere teslim edilmektedir. Diğer yandan bahsi geçen test ve kontrol cihazları ile yapılan kontrol, Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının araçların teknik muayenesi için 241 kalemden oluşan İETT Rutin Kontrol Kriterleri kapsamında olup araçlar, yılda bir kez veya arıza oluştuktan sonra arızanın giderilip giderilmediğini test etmek için bu kapsamda kontrol edilmektedir. Ayrıca özel işletmecilere ait araçlar Özel Taşımacı İşletme Sistemi Sözleşmesinde belirtildiğinin aksine arıza beyanı veren araçlar ile dönem içindeki tüm periyodik bakımlara ilişkin kontroller İETT Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci”ne dahil olarak yapılmamaktadır. Özel Halk Otobüslerinin yalnızca rotasyondan çıkıp yeniden girmek istemesi durumunda ve yılda yalnızca bir kere bu kapsamda kontrol edilmektedir.

İdare tarafından peron alanları teknik bakım ve arıza tespiti için uygun fiziksel altyapıya sahip olmadığı, arıza kontrollerinin bu alanlarda yapılması operasyonel olarak mümkün olmadığı belirtilmiş olsa da; bulgumuzda da belirttiğimiz üzere araçlara fiziksel müdahalede bulunmaksızın, araç içi teşhis portu (OBD) veya arıza tespit (diagnostik) cihazları ile kontrol yapılarak raporlanması ve sık tekrarlayan arızalara ilişkin daha detaylı ve daha sıkı bir kontrol süreci oluşturulması durumunda, arıza kaynaklı zayi seferler en az düzeye indirilecektir. Böylece hem yol yardım çalışmalarından tasarruf edilerek trafiğin tıkanmasının önüne geçileceği hem de yolcu ve şoför personelin can ve mal güvenliği artırılarak vatandaş memnuniyeti sağlanacağı değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak; arıza kaynaklı aksayan seferlerin önlenmesi adına sefer öncesi kontrol formlarının geliştirilmesi gerektiği, bu kapsamda; her sefer öncesinde araç içi teşhis portu veya arıza tespit cihazları ile kontrol yapılarak raporlanması ve sık tekrarlayan arızalara ilişkin daha detaylı ve daha sıkı bir kontrol süreci oluşturulması, özel halk otobüslerinin bakım ve onarımlarının yetkili firmalara yaptırılmasının zorunlu kılınması gibi önlemler alınması ayrıca Özel Toplu Taşımacılık İşletim Sistemi Sözleşmesinde belirtildiği şekilde arıza beyanı veren araçlar ile dönem içindeki tüm periyodik bakımlardan sonraki kontrollerin Araç Bakım ve Onarım Dairesi Başkanlığının “Bakım ve Teknik Yönetim Denetim Süreci”ne göre yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.