|
ÖZET: İdarenin su yönetiminde mali yapıyı olumsuz etkileyen sorunlar, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda ortaya konmuştur. İlçe belediyesinin su idaresinde, yüksek kayıp kaçak oranları, şehre verilen su miktarının belirsizliği ve eski altyapı sorunları tespit edilmiştir. 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu çerçevesinde, belediye başkanına ve mali hizmetler birimine gelirlerin tahakkuk ettirilmesi ve takip edilmesi gibi önemli sorumluluklar verilmiştir. Ancak, mevcut su depolarının ve iletim hatlarının eski olması nedeniyle, su kaybı yaşanmaktadır.
Yapılan incelemeler, ilçedeki su depolarında ve ana mahalle girişlerinde sayaç bulunmadığını göstermektedir. Bu durum, şehre verilen su miktarının tam olarak bilinmemesine yol açmakta ve su sarfiyatı yalnızca tahmini olarak ölçülebilmektedir. 2024 yılı itibarıyla, su tahakkuk ve tahsilat oranları %65,84 seviyesinde kalmış, bu da belediyenin mali yapısını olumsuz etkilemiştir. Su gelirlerinin toplam gelir içindeki payı, 2019-2022 yılları arasında %3 iken, 2024 yılı sonunda %1,6’ya düşmüştür. Sonuç olarak, su yönetimindeki kayıp kaçak oranlarının yüksekliği, altyapı eksiklikleri ve kaçak kullanımlar, belediyenin mali durumunu tehdit etmektedir. İdare, su kayıplarını azaltmak ve tahsilat oranlarını artırmak amacıyla altyapı çalışmalarını hızlandırmalı ve gerekli önlemleri almalıdır. |
BULGU: İdarenin Su Yönetiminde Mali Yapıyı Olumsuz Etkileyen Sorunlar Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi
Belediye bünyesinde bulunan su idaresinde, kayıp kaçak oranın çok yüksek olduğu, belediye tarafından şehre ne kadar su verildiğinin bilinmediği ve su yönetiminde mali yapıyı da etkileyen sorunlar bulunduğu tespit edilmiştir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediye başkanının görev ve yetkileri” başlıklı 38’inci maddesinde belediye başkanına, belediye teşkilatının en üst amiri olarak belediye teşkilatını sevk ve idare etmek, belediyenin hak ve menfaatlerini korumak, belediyenin gelir ve alacaklarını takip ve tahsil etmek gibi görevler verilmiş ve bu hususlarda belediye başkanına sorumluluk yüklenmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Mali hizmetler birimi” başlıklı 60’ıncı maddesinin (e) bendinde de ilgili mevzuatı çerçevesinde idare gelirlerini tahakkuk ettirmek, gelir ve alacakların takip ve tahsil işlemlerini yürütmek mali hizmetler biriminin görevleri arasında sayılmıştır.
Yukarıda anılan mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, üst yönetici ve muhasebe yetkilisine gelirlerin toplanması konusunda birtakım sorumluluklar yüklenmiştir.
Yapılan incelemelerde, ilçedeki su depolarının ve su iletim hatlarının oldukça eski olduğu, hiçbir su deposunda şehre verilen su miktarını ölçen sayaç bulunmadığı gibi, mahalle ana girişlerinde de ilçenin hangi mahallesine ne kadar su verildiğini ölçen bir sayaç veya sistemin olmadığı görülmüştür. Bu nedenle, şehre verilen su miktarının tam olarak bilinemediği, su sarfiyatının ancak belediye bünyesinde faturalandırılan su miktarı ve toplam su debisi birlikte değerlendirilmek suretiyle tahmini olarak ölçülebildiği, belediyenin gerek su hatlarının eski olmasından gerekse kaçak kullanımdan dolayı oldukça büyük su kaybının olduğu anlaşılmıştır.
Aşağıda yer alan tablo 8 ve 9’da belediye bünyesinde bulunan su depoları ve sondajlarının toplam kapasiteleri yer almaktadır.
Tablo 10: Belediye Bünyesinde Bulunan Su Depolarının Depolama ve Şehre Su Verme
Kapasiteleri
| Depo Adı | Depo Kapasitesi (Metreküp) |
Su Verme Kapasitesi |
Cazibeyle veya Elektrik Enerjisi Kullanarak Şehre Su Sağlandığı |
| Gülçiçek | 100 m3 | 35 Lt/Sn | Cazibe |
| Kırbulak | 400 m3 | 85 Lt/Sn | Cazibe |
| Günaylar | 150 m3 | 35 Lt/Sn | Cazibe |
| 800’Lük | 800 m3 | 160 Lt/Sn | Cazibe |
| Sapantaşı | 200 m3 | 50 Lt/Sn | Cazibe |
| Selçuklu | 50 m3 | 20 Lt/Sn | Cazibe |
| Toplam | 1.700 m3 | 385 Lt/Sn | Cazibe |
Tablo 11: Sondaj Sayısı, Kapasiteleri ve Elektrik Tüketim Miktarları
| Sondaj Adı |
Sondaj Kapasitesi (Debisi Lt/Saniye) | Sondajlara Ait Su Deposu Kapasiteleri ve Şehre Su Verme Kapasitesi |
Yıllık Tüketilen Elektrik Enerjisi Miktarı |
| 800’Lük | 20 Lt/Sn | 800 m3 | 53.345,64 Kwh |
| 800’Lük | 20 Lt/Sn | 800 m3 | 53.345,64 Kwh |
| Kumocağı | 15 Lt/Sn | m3 (su şebekesine direk veriliyor) | 46.803,00 Kwh |
| Sapantaşı | 20 Lt/Sn | 200 m3 | 53.345,64 Kwh |
Bu verilere göre, ilçe halkının su ihtiyacını karşılamak için belediye bünyesinde toplam 6 su deposu ve 4 sondaj ünitesi bulunmaktadır ve bu su depolarının toplam kapasitesi 1.700 m3’tür. Belediyenin sondajlardan doğrudan su şebekesine verilenler dahil şehre su verme kapasitesi ise 400 Lt/Sn’dir. Bu bilgiler ışığında değerlendirdiğimizde, Belediyenin ilçe nüfusuna göre oldukça zengin su kaynağına sahip olduğu görülmektedir. Ancak yapılan incelemelerde, nüfusa göre zengin sayılabilecek su kaynağı bulunmasına rağmen ilçe bünyesinde bazı aylarda su sıkıntısının çekildiği ve depolardan ilçeye verilen su miktarı ile faturalandırılan su miktarı arasında uyumsuzluk bulunduğu anlaşılmıştır.
Tablo 12: Son 5 Yıllık Su Tahakkuk\Tahsilat ve Sarfiyat Çizelgesi
| Yıllar | Abone Sayısı |
Tahakkuk Miktarı | Tahsilat Miktarı | Faturalandırılmış Su Tüketim Miktarı (Ton) | Yıllar İtibariyle Su Tarifesi |
Tahakkuk Tahsilat Oranı |
| 2020 | 4.303 | 538.598,42 | 281.720,63 | 403.951 | 1,00 TL | %52,31 |
| 2021 | 4.581 | 557.046,68 | 243.108,39 | 281.116 | 1,40 TL | %43,64 |
| 2022 | 4.730 | 1.104.265,02 | 878.593,81 | 564.554 | 1,76 TL | %79,56 |
| 2023 | 4.893 | 2.036.613,56 | 1.268.659,08 | 705.227 | 2,50 TL | %62,29 |
| 2024 | 5.843 | 3.446.258,77 | 2.268.965,08 | 663.371 | 6,00 TL | %65,84 |
Yukarıda yer alan ve idarenin yıllar itibarıyla abone sayısı, faturalandırılan su miktarı ve su faturalarına ilişkin tahakkuk/tahsilat oranları verilerini, kurumun su debisi ve depo kapasiteleri ile birlikte analiz ettiğimizde; belediyenin dakikada 24, saate 1.440, günlük 34.560, yıllık 12.614.400 ton su verme kapasitesine sahip olmasına rağmen, yıllık ancak 663.371 ton su tüketimini faturalandırabildiği görülmektedir. Bu durum, belediye bünyesinde gerek ruhsatsız kaçak kullanım dolayısıyla gerekse de iletim hatlarının eski olması nedeniyle su yönetiminde kayıp kaçak oranının yüksek olduğunu göstermektedir.
Nitekim bu durum, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) gibi kurumların sunmuş olduğu fizibilite raporlarına da yansımış ve kurum bünyesinde normalin çok üzerinde su kayıp kaçağının olduğu bu raporlarda da dile getirilmiştir. 2024 yılında doğalgaz aboneliği için su aboneliği ve borcu yoktur belgesinin aranması nedeniyle toplam abone sayısına daha önceki yıllara göre yaklaşık 1.000 abonenin ilave olması da iletim hatları dışında ruhsatsız kaçak su kullanımının oldukça yüksek boyutlarda olduğunu gözler önüne sermektedir.
Öte yandan, kurumun su satış fiyatının 6 TL/ton gibi Türkiye ortalamasının oldukça altında olmasına rağmen, yıllar itibariyle tahakkuk ettirilen su bedellerinin ortalama %60,73’nün tahsil edilebildiği, 2024 yılında ise bu rakamın %65,84 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Su tahakkuk/tahsilat oranının düşük olması, Belediyelerin önemli gelir kalemlerinden biri olan su gelirlerinin payının kurum bünyesinde yıllar itibariyle düşmesine, kurumun giderek daha fazla merkezi idareden gelen paylara bağımlı bir şekilde işlemlerini yürütmesine neden olmuştur. 2019-2022 yılları arasında idarenin tüm gelirleri içinde su gelirlerinin payı %3 iken bu oran 2024 yılı sonuna gelindiğinde bu rakam yaklaşık %50 oranında azalarak %1,6’ya düşmüştür.
Tablo 13: Su Gelirlerinin Kurumun Diğer Gelirleri İçindeki Payı
| Yıllar | Su Gelirleri Miktarı | Merkezi İdareden Gelen Paylar | Diğer Öz Gelirler Toplamı | Toplam Gelir Miktarı |
| 2020 | 542.703,00 | 13.478.101,00 | 4.077.837,00 | 18.098.641,00 |
| 2021 | 726.970,00 | 17.809.596,00 | 9.528.009,00 | 28.064.575,00 |
| 2022 | 1.332.976,00 | 25.576.521,00 | 17.352.104,00 | 44.261.601,00 |
| 2023 | 1.366.138,00 | 62.173.116,00 | 19.458.835,00 | 82.998.089,00 |
| 2024 | 2.340.395,00 | 98.815.646,00 | 41.384.758,00 | 143.540.799,00 |
Sonuç olarak, gerek su depolarının ve su iletim hatlarının eski olması gerekse de kaçak kullanım nedeniyle; idarenin su tüketiminde kayıp kaçak oranının çok yüksek olduğu, belediyenin hiçbir deposunda ve ana mahalle girişlerinde sayaç bulunmadığından ilçeye ne kadar su verildiğinin tam olarak bilinemediği, su sarfiyatının ancak faturalandırılan su bedeli ve su debilerinin birlikte değerlendirilmesiyle tahmini olarak ölçülebildiği, su bedelinin Türkiye ortalamasının çok altında olmasına rağmen tahakkuk/tahsilat oranının %65,84’ü geçemediği, su yönetimindeki yaşanan bu sorunlar nedeniyle kurumun mali yapısının olumsuz yönde etkilendiği kanaatine varılmıştır.
Kamu idaresi tarafından gönderilen cevabi yazıda; şehir şebeke (isale) hattındaki kayıp kaçakları önlemek ve şebekeye verilen su miktarını belirlemek için yeni isale hattı ve depoların yıkılıp yeniden yapılması gerektiği, ancak bunu yapmak için Belediyenin bütçesinin yeterli olmadığı, ileriki dönemlerde su hatlarına debimetreler takılacağı, kaçak kullanımdan kaynaklanan su kayıplarını minimum düzeye indirmek için ise sıkı denetimler yapıldığı, su sayacı olmadığı tespit edilen mesken ve ticarethanelerden su sayacı bedeli alınarak su sayacı takıldığı ifade edilmiştir.
İdare tarafından, kurumun mali yapısını doğrudan etkileyen yukarıda bahsedilen hususlarla ilgili olarak, alt yapı başta olmak üzere çalışmaların bir an önce başlatılması ve su yönetimindeki kayıp kaçak oranını düşürmek ve tahakkuk tahsilat oranını artırmak için gerekli önlemlerin alınması gerektiği değerlendirilmektedir.