İdari Para Cezalarının Tahakkuk Kayıtlarının Tam Olarak Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: İdari Para Cezalarının Tahakkuk Kayıtlarının Tam Olarak Yapılmaması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Sanayi ürünlerinin piyasa gözetimi ve denetimi, metroloji ve standardizasyon hizmetleri, ölçü aletleri ve sanayi sicil işlemleri kapsamında Bakanlığın merkez dışındaki birimleri tarafından uygulanan idari para cezalarına ait tahakkuk kayıtlarının tam olarak yapılmadığı tespit edilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 37’nci maddesinde kamu gelirlerinin ilgili kanunlarında belirtilen usullere göre tarh, tahakkuk ve tahsil edileceği; 38’inci maddesinde ise kamu gelirlerinin tarh, tahakkuk, tahsiliyle yetkili ve görevli olanların, ilgili kanunlarda öngörülen tarh, tahakkuk ve tahsil işlemlerinin zamanında ve eksiksiz olarak yapılmasından sorumlu oldukları belirtilmektedir. Kanun’un 51’inci maddesinde ise tahakkuk esaslı bir sistem benimsenmiş olup kamu gelir ve giderlerinin tahakkuk ettirildikleri mali yılın hesaplarında gösterileceği hüküm altına alınmıştır.
Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesinde tanımlandığı üzere tahakkuk esası; bir ekonomik değerin yaratıldığında, başka bir şekle dönüştürüldüğünde, mübadeleye konu edildiğinde, el değiştirdiğinde veya yok olduğunda kaydedilerek izlenmesini ifade etmektedir. Bu çerçevede, kamu geliri niteliğindeki idari para cezalarının tahakkuk ettirildiklerinde, ilgili hesaplara kaydedilerek izlenmesi gerekmektedir.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabının niteliğini düzenleyen 51’inci maddesinde, bu hesabın mevzuatı gereğince gelir olarak tahakkuk ettirilen vergi gelirleri, teşebbüs ve mülkiyet gelirleri, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler ile bunlardan yapılan tahsilat ve terkinlerin izlenmesi için kullanılacağı belirtilmektedir. Anılan Yönetmelik’in 53’üncü maddesinde ise hesabın işleyişi düzenlenmiş olup, buna göre gelir tahakkuku tutarları 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına borç, 600 Gelirler Hesabına alacak kaydedilerek izlenecektir.
Bakanlığın muhtelif kanunlar gereğince gerçek ve tüzel kişilere uyguladığı idari para cezalarının kesinleşmesi ve tahsiline ilişkin hükümler ise 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nda ve 442 Seri No.lu Tahsilat Genel Tebliği’nde düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un 27’nci maddesinde itiraz süresinin kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 15 gün olduğu, bu süre içerisinde sulh ceza mahkemesine başvurulmaması halinde idari yaptırım kararının kesinleşeceği belirtilmektedir. Ödeme süresi ise (özel kanunlarda ödeme süresi belirtilmemiş ise) cezanın ilgililere tebliğden itibaren bir ay olarak belirlenmiştir.
442 Seri No’lu Tahsilat Genel Tebliği’nde düzenlenen ödeme yeri ise idari para cezalarının kesinleşmesine göre farklılık göstermektedir. Buna göre idari yaptırım kararları genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri tarafından verilmiş ve henüz kesinleşmemiş ise muhasebe yetkilisi mutemetleri ve muhasebe birimleri (merkez muhasebe birimi, mal müdürlükleri ve defterdarlık muhasebe müdürlükleri) vasıtasıyla tahsil edilecektir. İdari yaptırım kararlarının kesinleşmesi üzerine ise ödemeler ilgili vergi dairesinin hesabının bulunduğu bankalara veya vergi dairelerine yapılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün 16.12.2019 tarihli, 90192509-210.11.02-E.561356 sayılı ve “Gelirlerin İdarelerin Kurumsal Koduna Kaydı” konulu yazısında genel bütçe gelirlerinin bütçe gelirleri hesabının yardımcı hesap kodları itibarıyla hangi idarelerin kurumsal koduna gelir kaydedileceğine ilişkin cetvel oluşturulmuştur. İlgili yazı Ek-1 Gelir Cetvelinde hangi gelirin hangi kurumsal kod ile muhasebeleştirileceği belirtilmektedir. Söz konusu cetvelin “Açıklamalar” bölümünde, idari para cezalarından ödeme süresi içerisinde tahsil edilenlerin cezayı kesen kurumun kurumsal koduyla, kesinleştikten sonra 6183 sayılı Kanun gereğince takip ve tahsili için ilgili vergi dairesine intikal ettirilenlerin ise Gelir İdaresi Başkanlığı’nın kurumsal koduyla kayıtlara alınacağı ifade edilmiştir.
Anılan düzenlemelere göre, Bakanlık tarafından uygulanan idari para cezalarının muhasebe müdürlüklerine bildirilmesi ve idari yaptırım kesinleşene veya bu süre içerisinde tahsil edilinceye kadar 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabında izlenmesi gerekmektedir. Kesinleşen idari para cezaları ise Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından kayıt altına alınarak izlenmelidir.
Yapılan incelemede, Bakanlığın merkez dışındaki birimleri tarafından uygulanan idari para cezalarına ilişkin tahakkuk kayıtlarının büyük oranda yapılmadığı; tahakkuk kayıtları yapılmayan idari para cezalarının, tahsil edildiklerinde doğrudan gelir kaydedildiği görülmüştür. Dolayısıyla kesilen idari para cezalarına ilişkin işlemler, tahakkuk esasına göre yürütülmediğinden, bunlar tahsil edilmedikleri sürece mali tablolarda gösterilmemektedir.
İdarenin elektronik bilgi sisteminde yer alan kayıtlara göre 2023 yılında muhtelif kanunlar kapsamında kesilen idari para cezası tutarı 194.300.032,67 TL, tahsil edilen tutar ise 65.267.934,40 TL’dir. Buna göre tahsil edilemeyip tahsil edilmek üzere ilgili vergi dairelerine bildirilmesi gereken idari para cezalarının tutarı 129.032.098,27 TL’dir. Ancak, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabının borcuna yapılan kayıt tutarı 3.688.997,44 TL’dir. Tahakkuk kayıtları tam olarak yapılmadığından bilançoda yer alan 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabı, Bakanlığın faaliyet alacakları hususunda tam bilgi sunmamaktadır.
Kamu idaresi tarafından 2024 yılında sanayi ürünlerinin piyasa gözetimi ve denetimi kapsamında Bakanlık tarafından uygulanan idari para cezalarının tahakkuk ve tahsil işlemlerinin zamanında ve eksiksiz olarak yerine getirilmesini teminen, Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü tarafından yönetilen e-tahsilat sisteminin 25.03.2024 tarihi itibarıyla Bakanlık tarafından kullanılmaya başlandığı, sanayi sicil işlemleri ile ilgili para cezalarının sisteme dâhil edilmesi çalışmalarının ise 2024 yılının ikinci yarısında tamamlanmasının öngörüldüğü belirtilmiştir.
Sonuç olarak, idari para cezalarına ilşkin tahakkuk kayıtlarına yönelik 2024 yılında kısmen düzeltme sağlanmış olup, hesap döneminden sonra yapılan düzeltmenin 2023 yılı mali tablolarına etkisi bulunmamaktadır.