İdari Para Cezalarının Tahsili İçin Gerekli Yasal İşlemlerin Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: İdari Para Cezalarının Tahsili İçin Gerekli Yasal İşlemlerin Yapılmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

İdare tarafından, idari para cezalarının tahsiline yönelik gerekli yasal işlemlerin yürütülmediği tespit edilmiştir.

Belediyelere çeşitli kanunlarla idari para cezası verme yetkisi tanınmıştır. Bu kapsamda, idari para cezaları; 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, 5393 sayılı Belediye Kanunu, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu, 3194 sayılı İmar Kanunu ve 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümlerine göre belediyelerce uygulanmaktadır. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, idari para cezalarına ilişkin yaptırımlar açısından genel usul kanunu niteliği taşımaktadır.

5326 sayılı Kanun’un “Genel kanun niteliği” başlıklı 3’üncü maddesinde; bu Kanun’un idarî yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması halinde ve diğer genel hükümleri, idarî para cezası veya mülkiyetin kamuya geçirilmesi yaptırımını gerektiren bütün fiiller hakkında uygulanacağı ifade edilmiştir.

Aynı Kanun’un “Zaman bakımından uygulama” başlıklı 5’inci maddesine göre; kabahatler karşılığında öngörülen idarî yaptırımlara ilişkin kararların yerine getirilmesi bakımından derhal uygulama kuralı geçerlidir.

Kanun’un “İdari para cezası” başlıklı 17’nci maddesinde ise; mahalli idareler tarafından verilen idarî para cezalarının, ilgili kanunlarında aksine hüküm bulunmadığı takdirde, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre mahalli idarelerce tahsil olunacağı ve idarî para cezalarının kendi bütçelerine gelir kaydedileceği ifade edilmektedir.

Anılan Kanun’un 20’nci maddesinde “Soruşturma zamanaşımı” ve 21’inci maddesinde ise “Yerine getirme zamanaşımı” başlıkları altında idari para cezalarında uygulanan zaman aşımına ilişkin hükümler yer almaktadır.

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Ödeme zamanı ve önce ödeme” başlıklı 37’nci maddesine göre; amme alacakları özel kanunlarında belirlenen zamanlarda ödenir. Özel kanunlarında ödeme zamanı tespit edilmemiş amme alacakları ise, Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenen usule göre yapılacak tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir. Bu ödeme müddetinin son günü amme alacağının vadesi günüdür. Amme borçlusu isterse borcunu belli zamanlardan önce ödeyebilir.

Kanun’un “Ödeme emri” başlıklı 55’inci maddesinde; amme alacağını vadesinde ödemeyenlere, 15 gün içinde borçlarını ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları lüzumunun bir ödeme emri ile tebliğ olunacağı ifade edilmiştir.

Kanun’un 62’nci maddesinde “Haciz”, 63’üncü maddesinde “Diğer hakların paraya çevrilmesi” ve 64’üncü maddesinde ise “Haciz varakası” başlıkları altında idari para cezalarına ilişkin bazı yaptırımlar düzenlenmiştir.

Yukarıda belirtilen mevzuat hükümlerine göre, tüm kamu tüzel kişilerince verilen idari para cezalarında uygulama birliği sağlanması açısından 5326 sayılı Kabahatler Kanunu yürürlükte olup, usul ve esaslar bu Kanun kapsamında düzenlenmiştir. Bu doğrultuda, toplum düzeninin, genel ahlakın, genel sağlığın, çevrenin ve ekonomik düzenin korunması amacıyla idari para cezası yaptırımları uygulanmaktadır.

İdari para cezaları muhatabına tebliğ edildiğinde tahakkuk ettirilmiş olup, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilmektedir. İdari para cezalarına gecikme zammı veya faizi uygulanmamaktadır. Bu nedenle, idari para cezalarının derhal tahsil edilmesi esası kabul edilmiştir. Cezanın kesinleşmesinden sonra, ilgili kanunlarda ödeme süresi belirtilmemişse, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Ödeme Zamanı ve Önce Ödeme” başlıklı 37’nci maddesine göre bir ay içinde ödenmesi gerekmektedir. Bu süre içinde ödenmeyen cezalar, ödeme emri tebliğ edilerek cebri icra takibine alınmakta ve kesinleşen kamu alacağının tahsili sağlanmaktadır.

Yapılan incelemede, idarenin 31.12.2024 tarihi itibarıyla tahsil edilmesi gereken idari para cezalarından kaynaklanan 12.538.690,84 TL tutarında alacağının bulunduğu; ancak, bu cezaların tahsilinin sağlanması için son beş yıl içinde herhangi bir haciz işleminin başlatılmadığı ve idarece gerekli yasal işlemlerin yürütülmediği tespit edilmiştir.

Bu kapsamda, belediyenin son beş yıl içindeki idari para cezalarına ilişkin yaptırım ve tahsil durumu aşağıdaki tabloda sunulmuştur.

İdari Para Cezalarına İlişkin İcmal

Kamu idaresi tarafından verilen cevapta özetle, idari para cezalarının tahsiline yönelik işlemlerin başlatıldığı ve sürecin 6183 sayılı Kanun hükümleri doğrultusunda sürdürüleceği belirtilmiştir.

İdari para cezalarının tahsil edilmemesi, belediyenin mali yapısında önemli kayıplara yol açarak kamu hizmetlerinin finansmanında aksamalara neden olabilecektir. Ayrıca, ceza tahsilat süreçlerinin işletilmemesi, idari yaptırımların caydırıcılığını ortadan kaldırarak mevzuata aykırı eylemlerin artmasına sebebiyet verecektir. Özellikle çevre, imar ve kamu düzenine ilişkin cezaların uygulanmaması, ilgili kanunların etkinliğini zayıflatacak ve idarenin otoritesini sarsabilecektir. Buna ek olarak, zaman aşımı sürelerinin dolması nedeniyle alacakların tahsil edilemez hale gelmesi, kamu zararına yol açarak idarenin hukuki ve mali sorumluluğunu artıracaktır.

Bu kapsamda, idari para cezalarının tahsil edilebilirliğinin sağlanması için ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde etkin bir tahsilat süreci yürütülmesi gerekmektedir. Öncelikle, idari para cezalarının gecikmeksizin ilgililere tebliğ edilmesi sağlanmalı, ödeme süresi sonunda tahsil edilmeyen alacaklar için 6183 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde ödeme emirleri düzenlenerek borçlulara tebliğ edilmelidir. Ödeme yapılmayan cezalar için zamanında haciz işlemleri başlatılmalı ve gerektiğinde diğer cebri icra yöntemleri uygulanmalıdır. Ayrıca, tahsilat süreçlerinin düzenli olarak takip edilerek raporlanması ve alacak yönetiminin etkin bir şekilde yürütülmesi için idari kapasitenin güçlendirilmesi önem arz etmektedir.