|
ÖZET: İhale sözleşmelerinde belirlenen hakediş ödeme sürelerinin, rekabeti olumsuz etkileyen yüksek seviyelerde olduğu tespit edilmiştir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı maddesi, idarelerin şeffaflık, rekabet, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanımı gibi ilkeleri gözetmekle yükümlü olduğunu belirtmektedir. Ancak, yapılan incelemelerde, hakediş tutarlarına göre 1 yıla kadar uzanan ödeme süreleri belirlenmesine rağmen, ödemelerin genellikle daha kısa sürelerde gerçekleştirildiği görülmüştür. Bu durum, potansiyel katılımcıların ihalelere katılmaktan çekinmesine ve dolayısıyla rekabetin azalmasına yol açmaktadır.
Yapım İşleri İhale Uygulama Yönetmeliği ve tip sözleşmelerde, hakediş raporlarının tahakkuka bağlanmasından itibaren 15 gün içinde ödenmesi gerektiği belirtilmiştir. Ancak, bazı ihale sözleşmelerinde bu sürelerin 15 günden farklı olarak, ödeme tutarına bağlı olarak 6 ay veya 1 yıl olarak belirlendiği gözlemlenmiştir. Bu durum, kamu mali yönetimi açısından sorunlar yaratmakta ve bütçede bekleyen tutarların ödenmesini olumsuz etkilemektedir. Sonuç olarak, ihale sözleşmelerinde hakediş ödeme sürelerinin gerçekçi ve mevzuata uygun bir şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. İdarelerin, kamu ihale mevzuatının temel ilkelerine uyması ve rekabeti artırıcı önlemler alması önem arz etmektedir. Aksi takdirde, kaynakların verimli kullanımı ve ihalelerdeki rekabet ortamı ciddi şekilde zarar görecektir. |
BULGU: İhale Sözleşmelerinde Hakediş Ödeme Sürelerinin Rekabeti Sınırlayacak Şekilde Yüksek Belirlenmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
İhale sözleşmelerinde hakediş tutarlarına göre 1 yıla varan yüksek ödeme süreleri belirlenmesine karşın ödemelerin daha kısa sürelerde yapılması nedeniyle rekabetin sınırlandırıldığı tespit edilmiştir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; idarelerin, bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduklarına ilişkin hüküm yer almaktadır.
4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun “Tip sözleşmeler” başlıklı 5’inci maddesinde; İdarelerce yapılacak sözleşmelerin tip sözleşme hükümleri esas alınarak düzenleneceği belirtilmiştir.
Yapım İşleri İhale Uygulama Yönetmeliği’nin eki Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin Geçici hakediş raporları başlıklı 39’uncu maddesinin 4’üncü fıkrasının (f) bendinde; hakediş raporunun, tahakkuka bağlandığı tarihten başlamak üzere sözleşmesinde farklı bir süre belirtilmemiş ise on beş gün içinde ödeme yapılacağı ifade edilmiştir.
Yönetmeliğin bir diğer eki olan Yapım İşlerine Ait Tip Sözleşmenin Ödeme yeri ve şartları başlıklı 11.2 maddesinde; hakediş raporlarının tahakkuka bağlanması sonrasında on beş gün içinde ödeneceği belirtilmiştir. Ancak Tip Sözleşmenin 12.1’inci dipnotunda; “Ödeme süresi için on beş günden farklı bir süre belirlenmesi öngörülüyor ise, öngörülen süre “on beş” ifadesi yerine yazılır” düzenlemesine yer verilmiştir.
İdare tarafından gerçekleştirilen yapım işi ihale sözleşmelerinin 12’inci maddelerinde;
“Hakediş raporları, bu Sözleşmenin eki olan Yapım işleri Genel Şartnamesinde düzenlenen esaslar çerçevesinde, kanuni kesintiler de yapılarak her ayın ilk beş iş günü içinde düzenlenir. Hakediş raporları yüklenici veya vekili tarafından imzalanıp idareye verildiği tarihten başlamak üzere İdarece en geç otuz gün içinde onaylandıktan sonra otuz gün içinde tahakkuka bağlanarak hakediş miktarına göre;
Hakediş yapılıp ödeme emri mali hizmetler daire başkanlığı kayıtlarına alındığı tarihten itibaren ödeme süreleri aşağıdaki gibi olacaktır.
– Hakediş miktarı 2.500.000,00 TL ye kadar olan ödemeler 6 ay içerisinde,
-Hakediş miktarı 2.500.000,00 TL üzeri olan ödemeler 1 yıl içerisinde,
ödemesi yapılacaktır” düzenlemesine yer verilmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuata göre yapım işlerinde hakediş ödeme süreleri tip sözleşmeye uygun olarak ihale sözleşmesinde belirlenmesi gerekmektedir. Tip sözleşmede ise idare tarafından 15 günden farklı bir süre öngörülmesi durumunda bunun sözleşmede belirtilmesi gerektiği belirtilmiştir.
İdarenin yapım işi ihale sözleşmelerinin tamamında 15 gün yerine, ödeme tutarlarına göre farklı ödeme süreleri belirlendiği görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Ödenemeyen giderler ve bütçeleştirilmiş borçlar” başlıklı 34’üncü maddesinde; kamu idarelerinin nakit mevcudunun tüm ödemeleri karşılayamaması halinde giderlerin, muhasebe kayıtlarına alınma sırasına göre ödeneceği hükmü yer almaktadır. İhale sözleşmelerinde tutarlara göre farklı ödeme süreleri belirlemesi, bütçe emanetlerinde bekleyen tutarların muhasebe kayıtlarına alınma sıralamasına göre ödenmemesine neden olacaktır. Bu nedenle ihale sözleşmelerinde tutarlara göre farklı ödeme süreleri belirlenmemesi gerekmektedir.
İdarenin mal, hizmet ve yapım işi hakediş ödemelerinin incelenmesi neticesinde; hakedişlerin tahakkuka bağlanmasından sonra genellikle sözleşmede belirtilen süreden önce ödemelerin gerçekleştirildiği tespit edilmiştir.
Hakediş ödeme sürelerinin ihale sözleşmelerinde gerçekleşen ödeme sürelerinden çok daha uzun (1 yıla varan) gösterilmesi temel ilkelere iki yönden aykırılık teşkil etmektedir;
1- Ödeme süresinin kabul edilebilir olmadığını düşünen istekli olabilecekler ihalelere katılmayabileceklerdir. Bu durum ihalelerde rekabetin sınırlandırılması demektir.
2- İstekliler bu çok uzun ödeme sürelerini dikkate alarak teklif bedellerini yüksek tutacak, ihaleler piyasa rayiçlerine göre yüksek bedellerle gerçekleşecek ve kaynakların verimli kullanılması ilkesi ihlal edilecektir.
Kamu idaresi tarafından gönderilen cevapta özetle; 2023 yılı son üç ay içerisinde ihalelere ödeme süresi eklenmediği, eklenmeyen dönemde idareye çok sayıda ihtarname ve icra takibi yazısı ulaştığı belirtilmiş olup enflasyonist bir ortamda bulunulması ve nakit yetersizliği nedeniyle ödeme sürelerinin bulunmasının pratik açısından doğru olduğunun değerlendirildiği ifade edilmiştir.
İdare tarafından nakit yetersizliği gerekçe gösterilmişse de bulgu metninde de belirtildiği üzere hakedişlerin tahakkuka bağlanmasından sonra genellikle ilk 30 gün içerisinde ödemelerin gerçekleştirildiği görülmüştür.
Bu uygulama ihale mevzuatının temel ilkelerini ihlal etmektedir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesi açıktır ve mevzuata tabi tüm kurumlar bu ilkelere uymak zorundadır. İdarenin sunduğu gerekçelerle yaptığı uygulama yapılan işlemi mevzuata uygun hale getirmemektedir.
İhalelerde saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlama sorumluluğu çerçevesinde, ihale dokümanında hakediş ödeme sürelerinin gerçeğe uygun olarak düzenlenmesi ve ihalelerde Kanun’un temel ilkelerine uyulması gerekmektedir.