İhale Sürecinde Yapılması Gereken Kontrollerin Yapılmaması Sonucu İdarenin Ek Mali Külfete Katlanması, İhale Dokümanında Öngörülen Fiyat Dışı Unsurların Rekabeti Engelleyip İhalelere Katılımı Daraltması (Sayıştay)

BULGU: İhale Sürecinde Yapılması Gereken Kontrollerin Yapılmaması Sonucu İdarenin Ek Mali Külfete Katlanması, İhale Dokümanında Öngörülen Fiyat Dışı Unsurların Rekabeti Engelleyip İhalelere Katılımı Daraltması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi

Otogar yapım işi Trabzon Büyükşehir Belediyesi tarafından 18.08.2020 tarihinde ihale edilmiş olup, sözleşme bedelli 56.541.000,00 TL’dir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu gereği isteklilerden ihaleye teklif verme aşamasında kesinleşmiş vergi borcu olmadığına dair taahhütname istenmiştir. Sözleşme imzalanmadan önce ihale üzerinde kalan istekliden ilgili mevzuat gereği istenen kesinleşmiş vergi borcu olmadığına dair belgenin doğruluğu ise sadece belge üzerinde yer alan vergi kimlik numarası ve dilekçe numarası bilgileri girilerek Gelir İdaresi Başkanlığı İnternet Vergi Dairesi’nde teyit edilebilecekken, bu görev yerine getirilmemiştir. Sonrasında istekli ile sözleşme imzalanmış olup yapım süreci başlamıştır. Takriben yüzde iki oranında fiziki gerçekleşme mevcut iken, ilgili belgenin sahte olduğu ortaya çıkmıştır. Bu durum üzerine sözleşme 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu gereği idare tarafından feshedilerek yüklenicinin kesin teminatı gelir kaydedilmiştir. Akabinde ilgili yapım işi 14.07.2021 tarihinde tekrar ihale edilmiş, yeni sözleşme bedelli 88.750.000,00 TL olmuştur. Sonuç olarak, ilgili işin takriben yüzde ikisi bitmiş olmasına rağmen, yeni sözleşme bedelinin artması sonucu idarenin ek mali külfete katlandığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 10’uncu maddesinde;
Aşağıda belirtilen durumlardaki istekliler ihale dışı bırakılır:
d) Türkiye’nin veya kendi ülkesinin mevzuat hükümleri uyarınca kesinleşmiş vergi borcu olan.
h) Bu maddede belirtilen bilgi ve belgeleri vermeyen veya yanıltıcı bilgi ve/veya sahte belge verdiği tespit edilen.
j) 17 nci maddede belirtilen yasak fiil veya davranışlarda bulundukları tespit edilen.
Bu madde kapsamında istenen belgelerden hangilerinin taahhütname olarak sunulabileceği Kurum tarafından belirlenir. Gerçeğe aykırı hususlar içeren taahhütname sunulması veya ihale üzerinde kalan istekli tarafından taahhüt altına alınan durumu tevsik eden belgelerin sözleşme imzalanmadan önce verilmemesi halinde bu durumda olanlar ihale dışı bırakılarak geçici teminatları gelir kaydedilir.”
Yine aynı Kanun’un 17’nci maddesinde ise;
“ İhalelerde aşağıda belirtilen fiil veya davranışlarda bulunmak yasaktır:
c) Sahte belge veya sahte teminat düzenlemek, kullanmak veya bunlara teşebbüs etmek.
hükümleri yer almaktadır.
Bu hükümlere göre; kesinleşmiş vergi borcu olan istekliler ihale dışı bırakılacaktır. İkinci olarak ihale aşmasında hangi belgelerin taahhütname olarak istenebileceğine de Kamu İhale Kurumu karar verecektir. İhale üzerinde kalan istekli tarafından taahhüt altına alınan durumu tevsik eden belgeler de sözleşme imzalanmadan önce verilecektir. Yanıltıcı bilgi ve/veya sahte belge verilirse, 17’nci maddede belirtilen yasak fiil ve davranışlardan biri olan “Sahte belge veya sahte teminat düzenlemek, kullanmak veya bunlara teşebbüs etmek.” fiilleri gerçekleşirse ya da gerçeğe aykırı hususlar içeren taahhütname sunulursa istekli ihale dışı bırakılarak geçici teminatı gelir kaydedilecektir.
Bu mevzuat hükümlerine ek olarak 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 21’inci maddesinde;
“Yüklenicinin, ihale sürecinde Kamu İhale Kanununa göre yasak fiil veya davranışlarda bulunduğunun sözleşme yapıldıktan sonra tespit edilmesi halinde, kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar gelir kaydedilir ve sözleşme feshedilerek hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir.
hükmü yer almaktadır.
Bu hükme göre de; yüklenicinin ihale sürecinde 4734 sayılı Kamu İhale Kanununa göre yasak fiil veya davranışlarda bulunduğu sözleşme yapıldıktan sonra tespit edilirse kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar gelir kaydedilir ve sözleşme feshedilir.
Yapılan incelemelerde ise; ihale aşmasında kesinleşmiş vergi borcu olmadığına dair gerçeğe aykırı taahhütname verildiği, bu durumun tevsiki için sözleşmenin imzalanma aşamasında verilen belgenin sahte olduğu, bu hususların yapım işi devam ederken ilgili vergi dairesi ile yapılan yazışma neticesinde tespit edildiği görülmüştür. Akabinde ise yukarıda yazılı mevzuata da uygun olarak, yasak fiil veya davranışlarda bulunulması sözleşme yapıldıktan sonra tespit edildiği için kesin teminat gelir kaydedilmiş ve sözleşme feshedilmiştir. Bundan sonra fiziki gerçekleşmesi yüzde iki olan bu iş tekrar ihaleye çıkılmış olduğu ve iki ihale arasında fark oluştuğu, diğer bir ifadeyle ek mali külfete katlanıldığı görülmüştür. Yukarıda da bahsettiğimiz üzere, idare çok basit ve kısa sürede yapılabilecek bir sorgulamayı yapsaydı isteklinin kesinleşmiş vergi borcu olduğunu görebilecek, isteklinin geçici teminatını gelir kaydedecek ve ihaleyi ikinci en iyi teklif veren istekli üzerine bırakabilecekti.
İkinci olarak; ihale dokümanında öngörülen fiyat dışı unsurların rekabeti engelleyip, ihalelere katılımı daralttığı düşünülmektedir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 40’ıncı maddesinde;
Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin sadece en düşük fiyat esasına göre belirlenmesinin mümkün olmadığı durumlarda; işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dışındaki unsurlar dikkate alınarak ekonomik açıdan en avantajlı teklif belirlenir. Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat dışındaki unsurlar da dikkate alınarak belirleneceği ihalelerde, ihale dokümanında bu unsurların parasal değerler olarak ifade edilmesi zorunludur. Parasal değerler olarak ifade edilmesi mümkün olmayan unsurlar için ihale dokümanında nispi ağırlıklar belirlenir.
hükmü yer almaktadır.
Bu hükme göre; ekonomik açıdan en avantajlı teklifin sadece en düşük fiyat esasına göre belirlenmesinin mümkün değilse, işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dışındaki unsurlar kullanılabilir. Bu durumda ihale dokümanında bu unsurların parasal değerler olarak ifade edilmesi zorunludur. Parasal değerler olarak ifade edilmesi mümkün olmayan unsurlar için ise ihale dokümanında nispi ağırlıklar belirlenir.
Yapılan incelemelerde ise; yukarıda yazılı olan mevzuatta öngörülmeyen, zaten 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu 10’uncu ve Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği 35’inci maddeleri gereği ekonomik ve mali yeterliği ispat için bütün ihalelerde istenen cari oran(dönen varlıklar/kısa vadeli borçlar) ve öz kaynak oranı(öz kaynaklar/toplam aktif) fiyat dışı unsur olarak belirlenmiştir. Şöyle ki; cari oran mevzuatta en az 0,75 iken fiyat dışı unsur olarak 2,25 belirlenmiş, yine öz kaynak oranı mevzuatta en az 0,15 iken fiyat dışı unsur olarak 0,35 belirlenerek, isteklilerden mevzuatta öngörülenden çok daha ağır koşulları sağlamaları istenilmiştir. Bu hususun katılımı daraltacağı ve rekabeti azaltacağı aşikardır. Kaldı ki; Kamu İhale Kurumu’nun da 21.05.2014 tarih ve 2014/UH.III.2135 sayılı kararında yer alan; “İhaleye katılım ve yeterlik kriteri olarak 4734 sayılı Kanun’da belirtilen kriterlerden özellikle ekonomik ve mali yeterlik kriterlerinin fiyat dışı unsur olarak gösterilemeyeceği, zira bir ihalede, ihaleye teklif veren bir isteklinin ihale konusu işi yerine getirip getiremeyeceğini belirlemek amacıyla istenilen yeterlik kriterlerini sağlayan bir isteklinin ihale konusu işi yerine getirebileceği kabul edildiğinden, aynı kriterlere fiyat dışı unsur bağlamında başvurmanın hem Kanun’un 40’ıncı maddesine hem de 10’uncu maddesine aykırılık teşkil edeceği,” ifadesi de bulgumuzu destekler niteliktedir.
Ayrıca yine fiyat dışı unsur olarak belirlenen çelik yapılara ait minimum 7.500 ton her çeşit imalat yapmış olması şartının da katılımı daraltacağı ve rekabeti azaltacağı aşikardır. Zira ilgili işte yapılacak çelik imalat miktarı takriben 1.500 ton iken bunun 5 katı kadar imalat yapmış olma şartı getirmek her türlü izahtan varestedir.
Sonuç olarak; idarenin ihale sürecinde yapması zorunlu olan kontrolleri yapmasının ve ihale dokümanıyla rakabeti engelleyici ve katılımı daraltıcı uygulamalardan vazgeçmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr
EKLER
EK 1: ÖNCEKİ YIL/YILLAR SAYIŞTAY DENETİM RAPORUNA
İLİŞKİN İZLEME FORMU