İhale Yoluyla Belirlenen Kira Bedelinden Yersiz Olarak İndirim Yapılması (Sayıştay)

BULGU: İhale Yoluyla Belirlenen Kira Bedelinden Yersiz Olarak İndirim Yapılması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite ve Üniversite Döner Sermayesi

Üniversiteye tahsisli bulunan taşınmazların kafeterya, büfe, kantin ve çay ocağı gibi yerlerinin kiraya verilmesine ilişkin ihale işlemlerinin incelenmesinde; ilgili kanun ve yönetmelikte düzenlenmemiş olduğu halde kira sözleşmelerine ‘kira bedelinin peşin ödenmesi durumunda indirim uygulanacağına ilişkin hüküm konularak’ ihale yoluyla belirlenen kira bedelinden yersiz olarak indirim yapıldığı görülmüştür.
Mülkiyeti Maliye Hazinesine ait veya Hazine ile hisseli olup Üniversiteye tahsisli bulunan taşınmazların ticari amaçla kullanılması mümkün olan kafeterya, büfe, kantin ve çay ocağı gibi yerlerinin eğitim, sağlık ve sosyal amaçlı olarak kullanılmak üzere işletilmesi veya işlettirilmesine ilişkin olarak Çanakkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ile Üniversite arasında 16.10.2010 tarihinde on yıllık olarak düzenlenen ve 22.02.2021 tarihinde süresi on yıl daha uzatılan Protokol’ün 6’ncı maddesinde, Protokol kapsamındaki bu gibi yerlerin Üniversite tarafından 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ile bu Kanun’un 74’üncü maddesine istinaden çıkarılan Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak kiraya verileceği hüküm altına alınmıştır.
Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik’in “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde ihale ve tahmin edilen (muhammen) bedel kavramları tanımlanmış, ihale bedeli anlamına gelen uygun bedelin, “tahmin edilen bedelden aşağı olmamak üzere, teklif edilen bedellerin en yükseğini” ifade ettiği belirtilmiştir.
Yönetmelik’in “Bedellerin ödenme şekli” başlıklı 13’üncü maddesinde;
“İlk yıl için kira bedelinin dörtte biri ihalenin onaylanmasına ilişkin kararın müşteriye tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde peşin olarak, kalanı üçer aylık dönemler hâlinde üç eşit taksitle, müteakip yıllar kira bedelleri ise, üçer aylık dönemler hâlinde dört eşit taksitle ödenir” denilerek kira bedelinin ödenme şekli belirlenmiştir.
Yönetmelik’in “Yıllık bedel artışları” başlıklı 14’üncü maddesinde ise;
“Bir yıldan uzun süreli kira, irtifak hakkı ve kullanma izni sözleşmelerinde ikinci ve izleyen yıllar bedelleri, Türkiye İstatistik Kurumunca yayımlanan Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE – on iki aylık ortalamalara göre yüzde değişim) oranında, … arttırılır’” denilerek kira bedellerinde yıllık artışlarının nasıl hesaplanacağı açıklanmıştır.
Yönetmelik’in “Kesin teminat” başlıklı 48’inci maddesinde de taahhüdün, sözleşme ve şartname hükümlerine uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak amacıyla, sözleşme yapılmasından önce müşteriden yüzde altı oranında kesin teminatın ihale bedeli üzerinden alınacağı hükme bağlanmıştır.
Ayrıca Yönetmelik’in ekinde yer alan kira şartname ve sözleşme tasarılarında da kira bedellerinin ödenme şekli ve bedel artışları Yönetmelik hükümleri çerçevesinde belirlenmiş olup, peşin ödemelerde indirim yapılacağına dair herhangi bir hüküm konulmamıştır.
Bununla birlikte, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun “Zam ve indirim teklifleri” başlıklı 33’üncü maddesinde; teklifler verildikten sonra bu Kanun’da yazılı haller dışında zam veya indirim tekliflerinin kabul edilmeyeceği açıkça hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda belirtilen mevzuat hükümlerine göre, Üniversite tarafından büfe, kantin ve çay ocağı gibi yerlerin 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ile bu Kanun’un 74’üncü maddesine istinaden çıkarılan Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre kiraya verilmesinde, ihalenin, tahmin edilen bedelden aşağı olmamak üzere teklif edilen bedellerin en yükseğini veren istekli üzerine bırakılacağı, bu kira bedelinin ödenme şekli ile yıllık bedel artışlarında Yönetmelik’in yukarıya alınan 13 ve 14’üncü maddelerine göre işlem yapılacağı ve kesin teminatın da ihale bedeli üzerinden hesaplanacağı açıktır.
Dolayısıyla, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ile bu Kanun’un 74’üncü maddesine istinaden çıkarılan Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik hükümlerinin hiçbir maddesinde ihale sonucunda ortaya çıkan ihale bedeli peşin ödendiği takdirde bu bedelden herhangi bir indirim yapılabileceğine ilişkin bir hüküm bulunmamaktadır.
Yapılan incelemede Üniversitenin kafeterya, büfe, kantin ve çay ocağı gibi yerlerinin eğitim, sağlık ve sosyal amaçlı olarak kullanılmak üzere işlettirilmesine ilişkin olarak yapmış olduğu kiraya verme ihalelerinde; kira bedelinin bir yıllık peşin ödenmesi halinde ihale bedeli üzerinden %10, iki ve/veya üç yıllık peşin ödenmesi halinde ise ihale bedeli üzerinden %20 indirim uygulanacağı şeklinde işin sözleşmesine hüküm konulduğu, ihalede ortaya çıkan uygun bedel olan ihale bedeli ortaya çıktıktan sonra bunun peşin olarak ödenmesi halinde sözleşmede ihdas edilen indirim hususunun tatbik edildiği tespit edilmiştir.
Bir kere, ihale bedeli ihalede ortaya çıkan bedeldir ve bellidir. İhale bedelinin peşin ödenmesi durumunda bu tutara indirim uygulanarak tahsilat yapılması mevzuatında öngörülmüş değildir.
Bu şekilde kira sözleşmelerine konulan indirim uygulaması ile ilgili Kanun ve Yönetmelik’te düzenlenen hususlar fiilen ortadan kaldırılmakta ve mevzuatın öngörmediği sonuçlar ortaya çıkmaktadır.
İlk olarak, ‘tahmin edilen bedelden aşağı olmamak üzere teklif edilen bedellerin en yükseği’ olarak tanımlanan uygun bedel/ihale bedeli, yapılan indirim uygulaması ile fiilen tahmin edilen bedelin altına düşmüş olmaktadır. Bu haliyle indirim uygulaması neticesinde Kanun ve Yönetmelik’in belirlediği ihale bedelinden İdare aleyhine vazgeçilmiş olmaktadır.
İkinci olarak, peşin ödemelerde yapılan indirim uygulaması neticesinde ilk yıl ve diğer yıllar kira bedeli ile KDV’si indirim oranı kadar eksik tahakkuk ve tahsil edilmektedir.
Üçüncü olarak, yapılan indirim uygulaması neticesinde Yönetmelik’in kira bedelindeki yıllık artışlara ilişkin hükmü fiilen ortadan kaldırılmış olmakta ve kira bedelinde uygulanması gereken yıllık artış tutarları da KDV’si ile birlikte fiilen eksik tahsil edilmektedir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Hesap verme sorumluluğu” başlıklı 8’inci maddesine göre; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorundadır.
Kanun’un “Gelirlerin toplanması sorumluluğu” başlıklı 38’inci maddesinde ise kamu gelirlerinin tarh, tahakkuk, tahsiliyle yetkili ve görevli olanların, ilgili kanunlarda öngörülen tarh, tahakkuk ve tahsil işlemlerinin zamanında ve eksiksiz olarak yapılmasından sorumlu olduğu açıkça hüküm altına alınmıştır.
Kamu idaresi cevabında, kesin teminat tutarının ihale bedeli üzerinden hesaplandığı ve tahsil edildiği belirtilmiştir. Gerçekten de, İdare işe ilişkin damga vergisi ve kesin teminat tutarını ihale bedeli üzerinden hesaplamakta ve tahsil etmekte olup, bu hususlarda ihale bedeli ödemesininin peşin yapılıp yapılmayacağına bakmamaktadır. Ancak, esasen mevzuatına göre sadece kesin teminat ve damga vergisi açısından değil, ihale bedelinden doğan KDV’nin ve ihale bedeline uygulanması gereken yıllık artışların da, ihale bedeli üzerinden hesaplanması ve tahsil edilmesi gerekmektedir. İhale bedelinin peşin ödenmesi durumunda, ihale bedeline mevzuatında öngörülmeyen indirim uygulanmasının söz konusu olmaması gerekmektedir.
Bu çerçevede, İdare tarafından yıllık artış oranlarının da ihale bedeli üzerinden hesaplandığı ifade edilmiş ise de, ödeme peşin yapıldığında ihale bedeline mevzuatında öngörülmemiş olan indirim oranlarının uygulanması neticesinde söz konusu bedel artışları fiilen eksik tahsil edilmiş olmaktadır.
Aynı şekilde, KDV’nin de yatırılan bedel üzerinden hesaplanıp tahsil edildiği ifade edilmiş ise de, ödeme peşin yapıldığında ihale bedeline mevzuatında öngörülmemiş olan indirim oranlarının uygulanması neticesinde söz konusu KDV tutarı fiilen eksik tahsil edilmiş olmaktadır.
Yukarıda belirtilen mevzuat hükümleri ve yapılan açıklamalar çerçevesinde; Üniversitenin kafeterya, büfe, kantin ve çay ocağı gibi yerlerinin kiraya verilmesi ihalelerinde, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ile bu Kanun’un 74’üncü maddesine istinaden çıkarılan Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik hükümlerinin hiçbir maddesinde ihale sonucunda ortaya çıkan ihale bedeli peşin ödendiği takdirde bu bedelden herhangi bir indirim yapılabileceğine ilişkin bir hüküm bulunmadığı halde sözleşmeye bu hususa ilişkin hüküm konularak ihale bedelinden indirim yapılması mümkün değildir.
Söz konusu uygulamanın Üniversite aleyhine ortaya çıkarmış olduğu sonuçların telafi edilmesi için eksik kalan tahakkuk ve tahsilatların yapılması gerekmektedir.