|
ÖZET: İhalelerde yaklaşık maliyetin gerçekçi bir şekilde belirlenmediği, 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda ortaya konmuştur. Kamu İhale Kanunu’nun 9. maddesi, mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesi öncesinde, idarelerin fiyat araştırması yaparak katma değer vergisi hariç yaklaşık maliyeti belirlemesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda, ihale öncesinde ihtiyaç duyulan mal ve hizmetlerin mali yükünün doğru bir şekilde tespit edilmesi önem arz etmektedir. Kamu İhale Kurumu tarafından çıkarılan yönetmelikler, yaklaşık maliyetin hesaplanmasına yönelik detaylı düzenlemeler sunmaktadır.
Yapım işleri ihalelerinde yaklaşık maliyetin belirlenmesi, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği çerçevesinde gerçekleştirilmelidir. İdareler, ihale onay belgesi düzenlemeden önce, belirlenen esas ve usullere uygun olarak miktar ve fiyat araştırması yaparak yaklaşık maliyeti hesaplamalıdır. Yönetmelik, fiyat ve rayiçlerin tespitinde çeşitli yöntemlerin kullanılmasına olanak tanımakta, bu da idarelerin maliyetleri daha gerçekçi bir biçimde belirlemesine yardımcı olmaktadır. 2022 yılının ilk yarısında sözleşme bedelinin yaklaşık maliyete oranı, tüm alımlar için %90 olarak gerçekleşmiştir. Ancak bazı ihalelerde yaklaşık maliyetin sözleşme bedelinin altında veya üstünde belirlendiği görülmektedir. Bu durum, ihale süreçlerinin hatalı yürütülmesine ve kamu kaynaklarının etkin kullanılmamasına yol açabilmektedir. Dolayısıyla, ihale süreçlerinde yaklaşık maliyet tespitinin dikkatli ve gerçekçi bir şekilde yapılması büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: İhalelerde Yaklaşık Maliyetin Gerçekçi Hazırlanmaması
2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi
Belediye tarafından ihalesi yapılan bazı mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde yaklaşık maliyetin gerçekçi belirlenmediği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 9’uncu maddesinde yaklaşık maliyetin belirlenmesine ilişkin düzenlemeler yapılmış; mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesinin yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyetin belirleneceği ve dayanakları ile bir hesap cetvelinde gösterileceği hüküm altına alınmıştır. Bu nedenle, yapılacak ihalelerde, ihaleye çıkılmadan önce ihtiyaç konusu mal ve hizmet alımı ile yapım işinin idareye getireceği mali yükün çeşitli fiyat araştırmaları yapılarak tespit edilmesi gerekmektedir.
Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına ilişkin ayrıntılı yasal düzenlemeler ise Kamu İhale Kurumu tarafından çıkarılan yönetmeliklerle mal, hizmet ve yapım işleri için ayrı ayrı yapılmıştır. Yapım işi ihalelerinde yaklaşık maliyetin belirlenmesine ilişkin düzenlemeler Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nde bulunmaktadır. Söz konusu Yönetmelik’in 8’inci maddesinde, idare tarafından, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce, bu Yönetmelik’te belirlenen esas ve usullere göre miktar tespiti ve fiyat araştırması yapılmak suretiyle yaklaşık maliyetin hesaplanacağı ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterileceği hükme bağlanmıştır. Buna göre ihale konusu iş için miktar ve fiyat tespitleri yine Yönetmelik’te belirtilen esas ve usullere göre yapılacaktır. Yaklaşık maliyetin hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitinin nasıl yapılacağı ve hangi fiyatların esas alınacağı ise Yönetmelik’in 10’uncu maddesinde düzenlenmiş, ihale konusu işin yaklaşık maliyetine ilişkin fiyat ve rayiçlerin tespit edilmesi için çeşitli yöntemler belirlenerek, idarelerin, yaklaşık maliyete ilişkin fiyat ve rayiçlerin tespitinde sayılan bu yöntemlerden birini, birkaçını veya tamamını herhangi bir öncelik sırası olmadan kullanılabileceği belirtilmiştir. Yaklaşık maliyetin, bu şekilde, birden çok yöntemle tespit edilebilmesi ise idarelerin yaklaşık maliyeti gerçekçi hazırlamasına imkân tanımaktadır.
Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde yaklaşık maliyet, ihale yapılmadan önce yapımı düşünülen iş için önceden yapılan piyasa araştırması sonucuna dayanılarak işin bedelinin tespiti olduğundan; bu bedelin gerçekçi hazırlanması birçok bakımdan önemlidir. Nitekim 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Aşırı düşük teklifler” başlıklı 38’inci maddesinde ihale komisyonu tarafından diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanların tespit edileceği, teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğu İdarece tespit edilen bileşenler ile ilgili ayrıntılı bilgi isteneceği, aşırı düşük tekliflerin tespit ve değerlendirilmesinde Kamu İhale Kurumu tarafından yapılan düzenlemelerin esas alınacağı ifade edilmiştir. Aşırı düşük teklif sınır değeri ise Kamu İhale Genel Tebliği’ne göre yaklaşık maliyet üzerinden hesaplanmaktadır. Dolayısıyla yaklaşık maliyetin hatalı hesaplanması aşırı düşük teklif durumunda mevzuata göre yapılması gereken işlemlerin yapılmaması durumuna da yol açabilecektir.
Aşağıdaki tabloda yaklaşık maliyeti ile sözleşme bedeli arasında %25’ten fazla fark bulunan ihalelerin listesine yer verilmiştir.
Tablo 10: Yaklaşık Maliyet Tablosu
| İhale Kayıt Numarası | Yaklaşık Maliyet (TL) | Sözleşme Bedeli (TL) | Sözleşme /Yaklaşık (% | Bedeli Maliyet |
| 2022/382426 Beton Parke Taşı ile Yol ve Yaya Yolu Yapım İşi |
3.852.760,00 | 2.667.000,00 | 69,22 | 69,22 |
| 2021/735184 Bartın Türk Bilim-Tarih Müzesi Teşhir Tanzim Yapım işi |
4.758.814,27 | 3.370.000,00 | 70,81 | 70,81 |
| 2021/900478 Hafriyat Nakli Hizmet Alım İşi |
525.000,00 | 356.000,00 | 67,80 | 67,80 |
| 2021/811474 Moloz Taş Duvar Yapım İşi |
993.600,00 | 1.616.908,10 | 162,73 | 162,73 |
| 2021/319053 Kum Çakıl Malzemesi Alım İşi |
133.125,00 | 191.250,00 | 143,66 | 143,66 |
Kamu İhale Kurumu tarafından yıllar itibarıyla yayımlanan Kamu Alımları İzleme Raporları incelendiğinde, 2022 yılının ilk altı ayında toplam sözleşme bedelinin yaklaşık maliyete oranları tüm alımlar için %90 olduğu, bu oranın mal alımları ihalelerinde %94, yapım işleri ihalelerinde %89, hizmet alımları ihalelerinde ise %89 olarak gerçekleştiği görülmüştür. Yukarıdaki tabloda yer alan ihalelerde ise, belediyenin bazı ihalelerin yaklaşık maliyetini sözleşme bedelinin çok altında, bazılarını ise sözleşme bedelinin çok üstünde belirlediği; yaklaşık maliyet tespitinin sağlıklı bir şekilde yapılmadığı görülmüştür.
Yaklaşık maliyetin gerçekçi belirlenmediği durumlarda, ihale sürecinin yanlış yürütülmesi ve sonuçlandırılması riski ile birlikte kamu kaynaklarını etkili, ekonomik ve verimli kullanması noktasında da zafiyetler oluşabilecektir. Açıklanan nedenlerle, yapılacak ihalelerde, yaklaşık maliyet tespitleri yukarıda belirtilen hususlar göz önüne alınarak gerçekçi bir şekilde yapılması gerekmektedir.