İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabından Ayrılan Payların ve Yapılan Harcamaların Kamu Mali Yönetimi Sistemine Dâhil Edilmemesi (Sayıştay)

BULGU: İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabından Ayrılan Payların ve Yapılan Harcamaların Kamu Mali Yönetimi Sistemine Dâhil Edilmemesi

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Dış ticaret hizmetlerinin geliştirilmesi amacıyla oluşturulan İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabında biriken tutarların Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) adına açılan bir banka hesabında toplandığı, bu hesaptan Bakan onayı ile Bakanlık ihtiyaçları için TİM’in sorumluluğunda harcama yapıldığı, dolayısıyla ayrılan payların ve yapılan giderlerin kamu mali yönetimi sistemi dışında tutulduğu tespit edilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 3’üncü maddesinde, kanunlarına dayanılarak toplanan vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay veya benzeri gelirler, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler kamu gelirleri arasında sayılmıştır. Kanun’un 6’ncı maddesi ile merkezî yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakit planlamasının ve borç yönetiminin Hazine birliğini sağlayacak şekilde yürütüleceği, Kanun’a ekli (I) sayılı cetvelde yer alan kamu idarelerinin tüm gelirlerinin Hazine veznelerine gireceği, giderlerinin bu veznelerden ödeneceği, bu idarelerin özel vezne açamayacağı; 7’nci maddesi ile ele alınan mali saydamlık ilkesine göre her türlü kamu kaynağının elde edilmesinde ve kullanılmasında, denetimin sağlanması amacıyla kamuoyunun zamanında bilgilendirileceği öngörülmektedir.
Aynı Kanun’un, muhasebe sisteminin düzenlendiği 49’uncu maddesinde, kamu hesaplarının, kamu idarelerinin gelir, gider ve varlıkları ile malî sonuç doğuran ve öz kaynağın artmasına veya azalmasına neden olan her türlü işlemler ile garantilerin ve yükümlülüklerin belirlenmiş bir düzen içinde hesaplara kaydedilerek tutulacağı ifade edilmiştir.
Ayrıca Kamu Haznedarlığı Genel Tebliği’nin 1’inci maddesinde bu Tebliğ’in amacının kapsamda yer alan kurumların mali kaynaklarının etkin ve verimli kullanabilmesi ve izlenebilmesini teminen kamu haznedarlığı uygulamasına ilişkin esas ve usulleri belirlemek olduğu, 2’nci maddesinin üçüncü bendinde genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin fon, hesap, özel hesap, havuz ve benzeri adlarla yönettikleri her türlü banka hesabının bu Tebliğ hükümlerine tabi olduğu belirtilmiştir.
İhracatçıları örgütlendirmek ve işbirliğini geliştirmek suretiyle ihracatı artırarak ekonomik gelişmeye katkıda bulunmak üzere ihracatçı birlikleri ile Türkiye İhracatçılar Meclisinin kuruluşu, işleyişi, görevleri, organları, gelirleri, harcamaları ve denetimleri ile üyelerinin hak ve yükümlülüklerine ilişkin usul ve esasları düzenleyen 5910 sayılı Kanun’un bütçe ve giderlerin anlatıldığı 19’uncu maddesinin beşinci fıkrasında; Birlikler tarafından, dış ticaret hizmetleri ve alt yapısının geliştirilmesi ve yürütülebilmesi için tayin ve tespit olunacak işlerin, faaliyetlerin, projelerin ve amaçların gerçekleştirilmesine yönelik ortaya çıkan giderler ile bu amaçla yapılan hizmet ve idari giderlerin karşılanmasını teminen, bir önceki yılın birlik gelirlerinden hesap edilerek izleyen yılın Ocak ve Temmuz aylarında iki eşit taksit halinde ödenmek üzere yüzde sekiz oranında pay ayrılacağı ve bu hususa ilişkin usul ve esasların yönetmelikle düzenleneceği ifade edilmektedir.
Bu hüküm çerçevesinde yürürlüğe giren Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik’in; İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabı’nın anlatıldığı 48’inci maddesinin üçüncü fıkrasında; dış ticaret hizmetleri ve altyapısının geliştirilmesi ve yürütülebilmesini teminen oluşturulan İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabından karşılanan giderler belirtilmiş olup altıncı fıkrasında; harcamaların Bakanlık onayı ile yapılacağı ve bu hesaba ilişkin diğer hususların Bakanlık tarafından belirleneceği; “denetim” başlıklı 50’nci maddesinde de, TİM ve birlikler ile bunların kurduğu vakıf, şirket, işletmeler ve iştirakler idari ve mali yönden Bakanlığın denetimine tabi olduğu, denetime ilişkin usul ve esasların Bakanlık tarafından belirleneceği düzenlenmiştir.
Yapılan incelemede:
-Tablo 4’de görüleceği gibi; 2023 yılında Ticaret Bakanlığı tarafından müşterek hesaptan toplam 297.013.627,01 TL harcandığı, 2023 yıl sonu itibari ile hesap mevcudunun 131.346.204,39 TL olduğu tespit edilmiştir.
Tablo 4: İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabından Yapılan 2023 Yılı Harcamaları

-Paydan harcanan (297.013.627,01-78.005.346,04) 219.008.280,97 TL’lik tutarın (personel gideri hariç) Bakanlığın 2023 yılı içinde mal ve hizmet alım giderleri için yapılan 1.192.150.483,57 TL harcamanın %18,37’sine tekabül ettiği görülmüştür.
İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabı her ne kadar TİM nezdinde açılmış bir hesap olsa da, İhracatçı Birlikleri Müşterek Hesabından harcamaların Bakanlık onayı ile yapılması, bu hesaba ilişkin diğer hususların Bakanlık tarafından tespit edilmesi, TİM ve birlikler ile bunların kurduğu vakıf, şirket, işletmeler ve iştiraklerin idari ve mali yönden Bakanlığın denetimine tabi olması, denetime ilişkin usul ve esasların Bakanlık tarafından belirlenmesi bu hesabın denetim ve yönetim yetkisinin Bakanlıkta olduğunu ve bu payın 5018 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesi kapsamında Bakanlık açısından kamu geliri niteliğinde olduğunu göstermektedir. Ancak fiili durumda belirtilen yasal düzenlemeler karşısında, Bakanlığın, bu hizmetlerin geliştirilmesi amacıyla TİM tarafından açılan hesapta toplanan paylar üzerinde tasarruf yetkisi bulunmamaktadır.
Bu itibarla; yukarıda yer verilen 5018 sayılı Kanun’un Hazine birliği ile mali saydamlık ilkeleri ve Kamu Haznedarlığı Genel Tebliği hükümleri çerçevesinde söz konusu payların Bakanlık bütçesine aktarılması, TİM yerine Bakanlık adına açılacak bir banka hesabında izlenmesi, bu paylardan dış ticaret hizmetlerini geliştirmek amacıyla yapılan giderlerin kamu mali yönetim sistemine dâhil edilerek mali tablolarda gösterilmesi ve kamuoyuna gerekli bilgilerin sağlanması için ilgili mevzuatta gerekli değişikliklerin yapılması gerekmektedir.
Söz konusu tespit 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 ve 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporlarında da ele alınmış ancak konuyla ilgili olarak herhangi bir gelişme sağlanamamıştır.