İl ve İlçe Müdürlüklerinin Mali İş ve İşlemlerinin Bakanlığın Muhasebe Sistemi Dışında Yürütülmesi ve Bütçe, Kesin Hesap ve Mali Tablolarına Dâhil Edilmemesi (Sayıştay)

BULGU: İl ve İlçe Müdürlüklerinin Mali İş ve İşlemlerinin Bakanlığın Muhasebe Sistemi Dışında Yürütülmesi ve Bütçe, Kesin Hesap ve Mali Tablolarına Dâhil Edilmemesi

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlığın taşra teşkilatını oluşturan Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlüklerinin mali faaliyetlerinin Bakanlığın bütçe ve muhasebe sistemi dışında yönetilmesi ve sonuçlarının ayrı mali tablolarda raporlanması nedeniyle Bakanlığın mali tablolarının kapsaması gereken tüm hesap ve işlemleri kapsamadığı görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 5’inci maddesinde, kamu mali yönetiminin uyumlu bir bütün olarak oluşturulacağı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) bütçe hakkına uygun şekilde yürütüleceği; 6’ncı maddesinde merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakit planlaması ve borç yönetiminin Hazine birliğini sağlayacak şekilde yürütüleceği; 12’nci maddesinde bütçe türleri sayılarak, kamu idarelerince bunlar dışında herhangi bir ad altında bütçe oluşturulamayacağı; 13’üncü maddesinde de bütçenin, kamu malî işlemlerinin kapsamlı ve saydam bir şekilde görünmesini sağlayacağı ve kamu idarelerinin tüm gelir ve giderlerinin bütçelerinde gösterileceği hüküm altına alınmıştır.
5018 sayılı Kanun’un bütçe türleri ve kapsamını düzenleyen 12’nci maddesinde özel bütçe şu şekilde tanımlanmıştır: “Özel bütçe, bir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan, gelir tahsis edilen, bu gelirlerden harcama yapma yetkisi verilen, kuruluş ve çalışma esasları kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenen ve bu Kanuna ekli (II) sayılı cetvelde yer alan her bir kamu idaresinin bütçesidir.”
Aynı Kanun’un malî saydamlığa ilişkin 7’nci maddesine göre, “Kamu hesaplarının standart bir muhasebe sistemi ve genel kabul görmüş muhasebe prensiplerine uygun bir muhasebe düzenine göre oluşturulması” zorunlu olup, malî saydamlığın sağlanması için gerekli düzenlemelerin yapılması ve önlemlerin alınmasından kamu idareleri sorumludur. Kanun’un 49’uncu maddesine göre, “Muhasebe sistemi; karar, kontrol ve hesap verme süreçlerinin etkili çalışmasını sağlayacak ve malî raporların düzenlenmesi ile kesin hesabın çıkarılmasına temel olacak şekilde kurulur ve yürütülür.” Aynı maddeye göre kamu hesapları, kamu idarelerinin gelir, gider ve varlıkları ile malî sonuç doğuran ve öz kaynağın artmasına veya azalmasına neden olan her türlü işlemlerle garantilerin ve yükümlülüklerin belirlenmiş bir düzen içinde hesaplara kaydedilerek, yönetim ve denetim yetkilileriyle kamuoyuna gerekli bilgilerin sağlanması amacıyla tutulur.
3289 sayılı Gençlik ve Spor Hizmetleri Kanunun 6’ncı maddesinde; Gençlik ve Spor Bakanlığının taşradaki hizmetlerini yürütmek üzere illerde gençlik ve spor il müdürlüğü, ilçelerde gençlik ve spor ilçe müdürlükleri kurulacağı, il teşkilatının bütçesinin özel bütçe olduğu; geçici 10’uncu maddesinde ise 5018 sayılı Kanunun dış denetimle ilgili hükümleri dışındaki hükümlerinin, gençlik ve spor il müdürlükleri hakkında uygulanmayacağı belirtilmiştir.
Buna göre Bakanlığın taşra teşkilatı olarak teşkil edilen Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlüklerinin, kendilerine tahsis edilmiş herhangi bir özel gelirleri bulunmamasına ve 5018 sayılı Kanun’a ekli (II) sayılı cetvelde yer alan özel bütçeli kurumlar arasında sayılmamalarına rağmen, 3289 sayılı Kanunun 6’ncı maddesi kapsamında özel bütçeli olmaları ve geçici 10’uncu maddesi kapsamında dış denetim hariç 5018 sayılı Kanun hükümlerine tabi olmamaları; 5018 sayılı Kanunda yer alan bütçenin kamu mali işlemlerini kapsamlı ve saydam bir şekilde görünmesini sağlamaya yönelik işleviyle, gelir ve gider tahminleri ile uygulama sonuçlarının raporlanmasında açıklık, doğruluk ve mali saydamlığı sağlamaya yönelik fonksiyonuyla uyuşmamaktadır. Kanunun geçici 10’uncu maddesinin gerekçesi incelendiğinde, taşra teşkilatının 5018 sayılı Kanun kapsamından çıkarılma nedeninin, “mahalli idarelerdeki reform süreci ve Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlükleri ile ilgili yeniden yapılanma çalışmaları sonuçlanmasının beklenmesi” olduğu görülmektedir. Ancak geçen zaman diliminde bu hususta hiçbir adım atılmaması geçici olarak düzenlenen kanun hükmünün kalıcı hale gelmesine, 5018 sayılı Kanun ile oluşturulan kamu maliyesinin dışında bir teşkilatlanma yapısının ortaya çıkmasına ve bu yapının sürdürülmesine neden olmaktadır.
5018 sayılı Kanun mali işlemlerin sistemli bir şekilde yürütülmesi, mali saydamlığın arttırılması, kamu kaynağının etkin, verimli ve tutumlu kullanılabilmesi amacıyla getirilmiş bir düzenlemedir. Bakanlığın muhasebe sisteminin mali tabloları ve kesin hesabı tam ve doğru olarak üretmesi ve karar, kontrol ve hesap verme süreçlerinin etkili çalışmasını sağlayacak bir araç olarak işlev görebilmesi için, Bakanlığın bütününe ilişkin mali olay ve işlemleri kapsaması gerektiği açıktır. Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlüklerinin Bakanlık bütçesinin önemli bir kısmını kullanmakta oldukları dikkate alındığında mevcut uygulama neticesinde önemli miktarda bir kamu kaynağının Bakanlık muhasebe sisteminin ve 5018 sayılı Kanun ile hedeflenen mali saydamlık ve hesap verilebilirlik ilkelerinin dışında kaldığı görülmektedir.
Kamu idaresi cevabında, Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlüklerinin mali iş ve işlemlerinin 5018 sayılı Kanun’a tabi olmasalar da 5018 sayılı Kanunca belirlenmiş olan temel prensiplere ve tabi olunan diğer kanun ve yönetmeliklere uygun şekilde gerçekleştirildiği ifade edilmiş ise de bu durum Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlüklerinin mali iş ve işlemlerinin Bakanlık mali tablolarında yer almadığı gerçeğini değiştirmemektedir.
Diğer taraftan idare cevabında, bulguda belirtilen hususların değiştirilebilmesi için 3289 sayılı Kanunda değişiklik yapılması gerektiği, il müdürlüklerinin yapısına ilişkin olarak yeniden düzenleme yapma yetkisinin ise Bakanlığın kontrolünde değil TBMM’ye ait olduğu ifade edilmiştir. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 34’üncü maddesi uyarınca denetimin temel amaçlarından birisi kamu idarelerinin faaliyet sonuçları hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisine ve kamuoyuna güvenilir ve yeterli bilgi sunulmasıdır. Aynı Kanun’un 35’inci maddesinde ise düzenlilik denetiminin, kamu idarelerinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin mali nitelikteki tüm hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olup olmadığının tespitini kapsayacak şekilde yapılacağı belirtilmektedir. Buna göre, 3289 ve 5018 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanmasında ihtilaf yaratan ve Bakanlığın faaliyet sonuçları hakkında TBMM’ye yeterli bilgi sunulamamasına neden olan bu husus hakkında gerekli yasal düzenlemenin yapılabilmesini teminen konunun Sayıştay tarafından TBMM’nin bilgisine sunulması gerekmektedir.
Bu itibarla; Gençlik ve Spor İl ve İlçe Müdürlükleri ile ilgili yeniden yapılandırma çalışmalarının sonuçlanması için gerekli girişimlerde bulunularak Bakanlığın mali tablolarının il ve ilçe müdürlüklerinin tüm mali iş ve işlemlerini de kapsayacak şekilde düzenlenmesi ve bu tabloların Bakanlığın her türlü taşınır ve taşınmazları ile diğer varlık, hak ve yükümlülüklerini tümüyle içermesi sağlanmalıdır.